مروری بر وضعیت پرورش و تولید ماهی قزل آلا
پرورش و تولید ماهی قزل آلا

مروری بر وضعیت پرورش و تولید ماهی قزل آلا

Oncorhynchus mykiss

ماهی ها رده ای از طناب داران هستند که خود به دو زیر رده ماهی های غضروفی و استخوانی تقسیم می شوند. برخی از ماهی ها ساکن آب های شیرین و برخی ساکن آب های شور هستند، ماهیهای ساکن آب های شیرین دارای راسته های متعدد هستند. یکی از راسته ها، راسته آزاد ماهی شکلان است و تیره آزاد ماهیان که قزل آلا جزء آن است، یکی از تیره های این راسته است.

تاریخچه تکثیر و پروش آزاد ماهیان

تکثیر و پرورش ماهی ابتدا از قاره پهناور آسیا آغاز شده است، در این میان چینی ها از سابقه و قدمت بیشتری در زمینه پرورش ماهی برخوردارند.

در قرون وسطی و در اروپا، تکثیر و پرورش ماهی در ابتدا با کپور معمولی آغاز شد و سپس با قزل آلای قهوه ای ادامه پیدا کرد.

چینی ها برای پرورش ماهی ابتدا تخم های لقاح یافته و یا لاروهای تازه از تخم خارج شده را از آبگیرها و سایر محلهای تخم ریزی جمع آوری می کردند و سپس در محل هایی که نظارت و کنترل بیشتری داشتند پرورش می دادند.

به دلیل افزایش صید و خطر انقراض گونه های آبزی دانشمندان تصمیم بر تکثیر مصنوعی ماهی تصمیم گرفتند.

اولین گزارش منتشرشده در ارتباط با فعالیت های تکثیر و پرورش ماهی از مقاله ای در آمریکا استخراج شده است که در رابطه با نحوه تفریخ تخم و پرورش ماهی آزاد چشم های مطالبی ارائه کرد و همچنین آقای ست گرین از سال ۱۸۶۴ فعالیت های خود را در زمینه ی، تکثیر و پرورش ماهی آغاز کرد و بر روی ماهی آزاد چشمهای تحقیقات گسترده ای انجام داد.

بیشتر بدانید: انواع روش های تخمگیری ماهی

اولین قدم در راه تکثیر و پرورش ماهی در آب های طبیعی به وسیله دانشمند آلمانی به نام اتفان لودینگ یاکوبی مالک بزرگترین املاک در جنوب آلمان برداشته شد.

این دانشمند تحقیقات زیادی در مورد تولیدمثل و زیست شناسی ماهیان آزاد و قزل آلا انجام داد و موفق شد یا لقاح اسپرم و تخمک آزاد ماهیان در فصل تخم ریزی طبیعی از آنها الاروهای سالم و طبیعی به دست آورد.

در اواسط قرن نوزدهم یکی از با ارزش ترین کارها در مورد تلقیح مصنوعی قزل آلا توسط دانشمندان شوروی سابق انجام شد که لقاح خشک اسپرم و تخمک ماهی قزل آلا را عملی کردند، روش لقاح خشک باعث افزایش درصد لقاح به میزان قابل توجهی شد.

در قرن نوزدهم میلادی به منظور افزایش ذخایر ماهی در منابع آبی در شرایط مصنوعی پرورش داده شدند و به منابع آبی رهاسازی شدند سپس روش های ذخیره سازی ماهیان در آب های داخلی ابداع شد.

روش صید و ذخیره سازی (ماهیانی که به سرعت توسط ماهیگیران قابل صید هستند، ذخیره می شوند)

روش رشد و صید (در این روش ماهیان انگشت قد ذخیره می شوند و تا زمان رشد ماهی به اندازه قابل صید هیچ گونه برداشتی صورت نمی گیرد).

پرورش و تولید ماهی قزل آلا
بسته به شرایط مختلف محیطی تا ۱۵۰۰ قطعه ماهی در هکتار رهاسازی می شود.

تاریخچه پرورش ماهی در ایران

قدمت پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان در ایران نیز به چند دهه قبل مربوط می شود، زمانی که اولین مزرعه تکثیر و پرورش ماهی قزل آلا در سال ۱۳۳۸ هجری شمسی به نام ماهی سرای کرج توسط دکتر احمد معتمد در زیر سد کرج احداث گردید با توجه به تولید روزافزون این ماهی در کشور طی دهه اخیر در سطح جهانی از جایگاه خوبی در مقایسه با کشورهای آسیایی برخوردار بوده است.

هرچند سابقه تولید ماهی قزل آلا در ایران به حدود سال ۱۳۳۸ برمی گردد اما تا حدود سال ۱۳۶۰ تعداد واحدهای پرورش ماهی قزل آلا در ایران از تعداد انگشتان دو دست کمتر بوده اما با فعالیت های چشمگیری که در سه دهه اخیر در این زمینه انجام گرفته است، بر اساس آمار ارائه شده در سال ۱۳۹۰ تعداد ۱۶۰۷ مزرعه پرورش ماهی قزل آلا در ۲۹ استان کشور در این زمینه فعالیت نموده و در پایان سال بیش از ۱۰۶۰۰۰ تن ماهی قزل آلا در کشور تولید گردیده است.

بیشتر بدانید: تکثیر و تخمگیری در ماهی چگونه انجام میشود؟

بررسی آماری بین سال ۱۳۷۴ تا ۱۳۹۰ نشان میدهد که در این مقطع زمانی تعداد مزارع پرورش ماهی قزل آلا در کشور بیش از ۲۳ برابر و میزان تولید ماهی قزل آلا در کشور بیش از ۷۰ برابر افزایش داشته است، که در مقایسه با سایر فعالیت های زیر بخش کشاورزی از افزایش قابل توجهی برخوردار بوده است و همچنین بالغ بر ۴۰ درصد از پرورش آبزیان آب شیرین را ماهیان سردابی (قزل آلا) تشکیل میدهد و کشور ما با تولید ۱۴۰ تن قزل آلا رتبه اول جهان را دارد و همچنین میزان تولیدات آبزی پروری در سالهای ۹۲-۹۳ در خراسان رضوی (۵۳۳۴- ۵۸۷۰ تن) و خراسان جنوبی (۹۰۵- ۹۶۳ تن) و خراسان شمالی (۱۲۱۰- ۱۳۵۳ تن) و میزان پرورش ماهیان سردابی نیز در سال های ۹۲-۹۳ در خراسان رضوی (۳۹۶۲- ۴۶۰۶ تن) و خراسان جنوبی (۳۵۲-۳۴۱ تن) و خراسان شمالی (۱۰۸۰ ۱۱۰۳ تن) به این شرح میباشد.

  سرانه مصرف آبزیان ۱۲ کیلو در سال برای هر ایرانی

همچنین میزان تولید ماهیان سردآبی در جهان در آخرین آمار در سال ۲۰۱۴ مقدار ۸۱۲۹۳۹ تن اعلام گردید و میزان تولید ماهیان سردابی در آخرین آمار اعلام شده در سال ۲۰۱۴ در ایران حدود ۱۲۶۵۱۵ تن میباشد.

 

جنس های مختلف آزاد ماهیان

جنس انکورینوس (ماهی آزاد نقره ای، ماهی آزاد چینوک، ماهی آزادچام، ماهی آزاد قرمز، ماهی آزاد صورتی)

جنس سالمو ماهی آزاد اقیانوس اطلس، ماهی قزل آلای قهوه ای، ماهی ازاد دریای خزر ماهی آزاد خال قرمز، ماهی قزل آلای دریاچه ای

جنس سالموتیموس (ماهی آزاد دریای آدریاتیک، ماهی آزاد دریای آدریاتیک، قزل آلای جویباری، چار دریاچه ای، قزل آلای قطبی) .

جنس هوگو (آزاد ماهی دانوب)

جنس براکی میستاکس

جنس آکاندولینگو

 

مراحل پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان

در ابتدا برای پرورش این ماهی به طور کلی باید استخرهای مزرعه از نظر هوادهی، مقدار آب ورودی آماده باشند سپس امکانات حمل ونقل و شرایط رهاسازی بچه ماهی ها را محیا می کنند، بعداز آن به بررسی تعویض آب و تراکم رهاسازی می پردازند، سپس به بررسی شرایط زیست سنجی و کنترل رشد ماهی ها و همچنین غذا دهی ماهی و مراقبت های بهداشتی و کنترل عوامل فیزیکی و شیمیایی آب، شستشو و تمیز کردن استخرها که یکی از مهم ترین بخش ها هست و برنامه ریزی و مدیریت تولید صید و عرضه ماهی به بازار مصرف و رقم بندی مزرعه نیز باید توجه کرد.

پرورش و تولید ماهی قزل آلا
به دلیل افزایش صید و خطر انقراض گونه های آبزی دانشمندان تصمیم بر تکثیر مصنوعی ماهی تصمیم گرفتند.

محیط های پرورشی و سیستم های پرورش قزل آلا

ماهی قزل آلا را میتوان در آبراه ها و کانال های جریان دار، حوضچه های گرد، حوضچه های بیضی شکل، حوضچه های سیلویی قفسهای شناور، حصارهای پرورشی، استخرهای ذخیره آب کشاورزی، استخرهای خاکی پرورش داد.

 

سامانه های پرورشی ماهی قزل آلا

سیستم گسترده

بسته به شرایط مختلف محیطی تا ۱۵۰۰ قطعه ماهی در هکتار رهاسازی می شود. این روش معمولا در حوضچه های ذخیره آب کشاورزی و یا آبگیرهای محصور انجام می گیرد و نیازی به استخر سازی نیست.

سیستم نیمه متراکم

متداول ترین روش پرورش کپور ماهیان در جهان است. معمولا به صورت چند گونه ای انجام میشود و تغذیه ماهی ها از تولیدات طبیعی استخر (که با کود دهی مناسب افزایش پیدا می کند) و علوفه و دانه های غلات انجام میشود.

سیستم متراکم

در این روش تراکم بسیار بالا است و پرورش در استخرهای سیمانی و با استفاده از غذای دستی و به روش تک گونه ای انجام میشود.

سیستم فوق متراکم

نمونه بارز سیستم های فوق متراکم سیستم های مداربسته پرورش آبزیان هست. در این سیستم آب پس از عبور از حوضچه های پرورش ماهی طی فرآیند تصفیه شده و مجددا مورداستفاده قرار می گیرد. این سیستم معمولا در مکان هایی که از لحاظ تأمین منابع آبی و همچنین زمین محدودیت دارند بکار برده می شود. در چنین سیستم هایی در هر ۵۰ میتوان انتظار ۲۵ تن ماهی را داشت.

 

پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان (شرایط بهینه پرورش ماهی قزل آلا)

مقاومت ماهی قزل آلای رنگین کمان در مقابل افزایش شوری با افزایش سن ماهی افزایش می یابد، پرورش ماهی قزل آلای در آب های لب شور یکی از روش های مؤثر در تولید این آبزی بوده است.

در رابطه با این موضوع، تحقیقاتی که به بررسی سرعت رشد، فاکتور های خونی و تعیین میزان پروتئین، چربی رطوبت، ماده معدنی و خاکستر در ماهی های قزل آلای پرورش یافته در آب های لب شور و شیرین پرداخته شد.

بیشتر بدانید: تفاوت های ژنتیکی گونه های قزل آلای رنگین کمان

آب لب شور مورداستفاده در تحقیق فوق که به آن اشاره شد دارای شوری ۱/۱۴ گرم در لیتر و pH برابر با ۷ بود. برای انجام این آزمایش، ۱۸۰ قطعه بچه ماهی قزل آلا با میانگین وزن (۱/۰±۲/۴۷) تهیه شد.

در طول آزمایش درجه حرارت و سایر عوامل فیزیکی و شیمیایی پرورش ثابت نگه داشتن شد.

نتایج تحقیقات نشان داد درصورتی که بچه ماهیان با وزن حدود ۳۰ گرم و دارای شوری ۱۸ گرم در لیتر رهاسازی شوند بهترین بازده به دست خواهد آمد.

پرورش و تولید ماهی قزل آلا
مقاومت ماهی قزل آلای رنگین کمان در مقابل افزایش شوری با افزایش سن ماهی افزایش می یابد.

خصوصیات ماهی قزل آلای رنگین کمان

شکل ظاهری ماهی قزل آلا

ماهی قزل آلای رنگین کمان مهم ترین گونه آزاد ماهیان پرورشی در آب شیرین است، طول بدن ۴۵-۲۵ سانتی متر است و در زمان بلوغ حداکثر به ۷۰ سانتی متر می رسد. در این حالت ماهی حدود ۲۰ کیلوگرم وزن دارد.

  راهکاری برای کاهش ۲.۵ برابری قیمت ماهی

بدن دوکی شکل، دو نوار قوس و قزح که در فصل تخم ریزی پررنگ تر و زیباتر شده که اصطلاحا می گویند که ماهی لباس دامادی پوشیده است.

زیست شناسی ماهی قزل آلا

ماهی قزل آلای رنگین کمان بومی شمال آمریکا بوده و در رودخانه هایی که به اقیانوس اطلس می ریزد زیست می کند.

به دلیل سازگاری زیاد، در اکثر آب های شیرین که دارای دمای مناسب هستند، حضور دارد.

این ماهی تقریبا ۱۰۰ درصد مزارع پرورش ماهیان سردایی در ایران را به خود اختصاص می دهند.

ماهی قزل آلای رنگین کمان یک ماهی رود رو است و مهاجرت های تولیدمثلی خود را به آبهای شیرین انجام می دهد.

فیزیولوژی ماهی قزل آلا

 پوست و فلس

پوست این ماهی شامل یک لایه پوست خارجی و یک لایه داخلی است که برای سهولت در شنا و کاهش اصطکاک و همچنین مقابله با عوامل بیماری زا میباشد.

اسکلت و باله

اسکلت شامل جمجمه، ستون مهره های پشتی اسکلت شعاعی، کمربندهای شانه ای که باله سینه ای به آن متصل شده و کمریند لگنی که باله شکمی به آن متصل شده، می باشد.

دستگاه تنفس

دستگاه تنفسی شامل: قوس آب ششی، رشته های آب ششی، خارهای آب ششی است که خارهای آب ششی در تغذیه است زیرا ماهی قزل آلا گوشت خوار می باشد و قدرت پالایه کنندگی کمی دارد.

دستگاه گردش خون

خون سیاهرگی پس از جمع شدن در رگهای بزرگتر به قلب می ریزد و خون سرخرگی به ناحیه سر و قسمتهای خلفی جریان میابد.

دستگاه تولید مثل

در فصل تخم ریزی و شروع رسیدگی جنسی، تخمدان ها کم کم شکل می گیرند و در بالای دستگاه هاضمه قابل مشاهده میشوند.

غدد داخلی

تنظیمات داخلی بدن به وسیله هورمون ها (درون ریز و برون ریز) هستند، سه غده که در ماهیان وجود دارد که در حیوانات الى مترادف ندارند.

دستگاه عصبی اندامها

در ماهی قزل آلا، گیرنده های حس چشایی به داخل حفره دهانی محدود شده است و به حفره دهانی ارتباط ندارد چشم ها شباهت زیادی به چشم پستانداران دارد اما تفاوت جزئی دارد. وسعت عنبیه در ماهی ها تغییر نمی کند، در نتیجه مردمک چشم نیز قادر به تغییر اندازه نخواهند بود، قطر عدسی چشم ماهی تغییر نمی کند، در قزل آلا گوش میانی و خارجی وجود ندارد، عضو شنوایی در ماهی ها معادل گوش داخلی در پستانداران است.

دستگاه گوارش

دهان به حلق منتهی می شود، حلق از طریق شکاف های آب ششی ماهی به محفظه تنفسی باز می شود و غذا به معده می رسد و برای هضم غذا آنزیم ها گوارشی و آنزیم های مجرای صفراوی ترشح می شود.

دستگاه دفع

روند دفع مواد زاند در ماهی ها از طریق کلیه ها و آب شش ها انجام میشود.

پرورش و تولید ماهی قزل آلا
درجه حرارت مناسب برای رشد بهینه قزل آلا ۱۵ درجه سانتی گراد است.

بررسی عوامل فیزیکی و شیمیایی آب و شرایط اقلیمی و زمین

درجه حرارت مناسب برای رشد بهینه قزل آلا ۱۵ درجه سانتی گراد است و درجه حرارت ۱۸-۱۲ درجه سانتی گراد دامنه تغییرات دمای آب برای رشد اقتصادی می باشد، درجه حرارت ۲۰ حداکثر دمایی که ماهی قزل آلا می تواند بدون تحمل استرس به رشد و تغذیه خود ادامه دهد، درجه حرارت ۲۲ درجه سانتی گراد حد نهایی تغذیه است و در دمای بیشتر از ۲۲ درجه غذا دهی باید قطع شود، درجه حرارت ۴ درجه حد پایینی قطع تغذیه است و ماهی در این دما دیگر تغذیه نمی کند.

اکسیژن محلول

در آب به درجه حرارت و ارتفاع از سطح دریا و همچنین شوری بستگی دارد، اکسیژن محلول در ورودی مزارع باید به حد اشباع باشد، همچنین مقدار اکسیژن خروجی حدود ۶ میلی گرم در لیتر توسط استیونسون” توصیه شده است، pH مناسب برای پرورش حدود ۸-۵/۶ است.

مقدار و درصد آمونیاک

بستگی به شوری آب دارد که برای پرورش قزل آلا ۰ / ۰۲ میلی گرم در لیتر مجاز است و همچنین آب های داخلی دارای شورى ۳-۲ گرم در لیتر که برای پرورش مناسب است.

کدورت آب

کدورت مناسب و غلظت مناسب مواد دفعی کمتر از ۲۵ میلی گرم در لیتر می باشد.

قلیائیت مطلوب

برای پرورش متراکم ماهیان س ردابی ۲۰۰-۱۰۰  میلی گرم در لیتر بر مبنای کلسیم کربنات است.

دی اکسید کربن

غلظت مجاز این گاز در پرورش ۱۰-۰ میلی گرم در لیتر است و اثرات سمی آن از غلظت ۱۰-۹ میلی گرم در لیتر نمایان میشود.

نیترات

غلظت مناسب برای پرورش ۳-۰ میلی گرم در لیتر توصیه شده است ولی پرورش در سامانه های باز در بیشتر از این حد انجام شده است.

  کمبود اکسیژن تهدیدی جدی برای آبزیان آب‌ های ایران

سولفید هیدروژن

مقدار مجاز آن کمتر از ۰۰۳/۰میلی گرم در لیتر بیان میشود.

سموم و بعضی از حشره کش ها

در غلظت ۰۰۱/ ۰-۰.۰۰۵ میلی گرم در لیتر برای ماهیان ایجاد مسمومیت می کند.

بررسی وضعیت توپوگرافی منطقه

شیب زمین که مزرعه در آن قرار دارد بیش از ۲% توصیه نمی شود، وجهت حرکت خورشید و جهت وزش باد نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

بررسی عوامل فرعی دیگر

نزدیکی به جاده اصلی، دسترسی به آب آشامیدنی و شبکه برق رسانی، شبکه مخابراتی، نزدیکی به بازار مصرف، بررسی منابع آبی مورداستفاده برای پرورش ماهی که شامل چشمه های سقوطی و حوضچه ای و گسترده، نهرها و دریاچه ها، چاههای آرتزین و غیر آرتزین و قنوات میباشد.

روش های غذا دهی و دفعات غذا دهی

روش دستی که به علت وقت گیر بودن و محدودیت هایی که دارد، نمی تواند پاسخگوی نیاز مزارع پرورشی باشد.

روش مکانیکی که شامل غذا دههای پاندولی که از معروف ترین این غذا دهها هستند و غذا ده های خودکار میشود. تعداد دفعات غذا دهی و پلت ماهی بستگی کامل به اندازه و وزن ماهی دارد و هر چه وزن کمتر باشد تعداد دفعات غذا دهی بیشتر می شود، برای لارو قزل آلا از ۳۰ بار در روز شروع شده و تا یک مرتبه در روز برای مولدین متغیر است.

نیازهای غذایی ماهی قزل آلا

  • پروتئین: منبع عمده آن در آرد ماهی، آرد سویا، مخمر، گلوتن گندم، گلوتن ذرت، آرد گوشت و آرد خون می باشد.
  • چربی ها: اسیدهای چرب امگا ۳ ماهی قزل آلای رنگین کمان نیاز ضروری است.
  • کربوهیدراتها: منبع عمده انرژی ارزان قیمت ولی ماهی ها و میگوها نیاز ضروری به کربوهیدرات های غذایی ندارند.
  • ویتامین ها: ویتامین های موردنیاز A، D ، EوK و تیامین، ریبو فلاوین، پیریدوکسین را شامل میشود.
  • مواد معدنی: کلسیم، فسفر قابل جذب، منیزیم، آهن، مس، منگنز، روی، ید و سلنیم که موردنیاز برای قزل آلای رنگین کمان میباشد.

همچنین می توان مکمل ها و افزودنی هایی را به جیره و پلت ماهی اضافه کرد که برای افزایش سطح جذب غذا می باشد.

در این مورد تحقیقاتی انجام شده که اینجا به بررسی یکی از این تحقیقات می پردازند، ۳۰۰۰ عدد بچه ماهی انگشت قد در سه تیمار مورد بررسی قرار گرفتند و نتایج حاصل از افزودن دیاتومیت به جیره غذایی قزل آلا حاکی از آن بود که هرچند تمامی شاخص های رشد و بازماندگی نسبت به گروه شاهد بهبود داشتند، ولی این افزایش از نظر آماری معنادار نیست.

با تجزیه لاشه و میزان پروتئین عضله در گروه شاهد مشخص گردید که مقدار پروتئین موجود اندکی بیشتر از دو تیمار حاوی دیاتومیت است.

ولی این اختلاف معنادار نبود و هر سه گروه دارای ارزش پروتئینی یکسانی هستند.

با توجه به نتایج حاصل می توان بیان نمود که افزودن دیاتومیت به جیره غذایی ماهی قزل آلای رنگین کمان میزان جذب چربی در عضله و کبد را تحت تأثیر قرار می دهد و یکی از راههای تنظیم درصد چربی جیره در این ماهی استفاده نمود.

بیشتر بدانید: انواع روش های تخمگیری ماهی

دیاتومیت طبیعی می تواند سطح تماس غذا و روده را افزایش دهد تا جذب غذا بهتر صورت گیرد و سبب افزایش فاکتورهای رشد مانند (وزن، ضریب تبدیل غذایی، ضریب رشد ویژه) شود و نتایج این آزمایش مشخص کرد که در کاهش چربی کبد و افزایش چربی عضله قزل آلا نقش داشته و تفاوت قابل ملاحظه ای با گروه شاهد دارد، در حالی که اثر منفی بر پروتئین عضله ندارد، دیاتومیت تشابهی زیادی از نظر خواص شیمیایی و فیزیکی به زئولیت دارد.

همچنین در بررسی غذا باید به این موضوع توجه نمود که غذا در شرایط مناسب حرارتی و در دمای ۳-۲ درجه باشد، بالا بودن میزان رطوبت نیز منجر به تخریب سریع ویتامین می شود و غذا باید حتی المقدور از تابش مستقیم نور آفتاب دور نگه داشته شود و در صورت استفاده از کیسه های پلاستیکی برای نگهداری آنها باید غیر شفاف باشند.

همچنین باید از تهویه مناسب برای غذا استفاده کرد که شامل استفاده از هواکش های خارج کننده بخار با کنترل انبار با استفاده از هواکش های تنظیم کننده فشار یا با استفاده از مجاری خاصی تهویه انجام می شود تا غذای ماهی دچار فساد نشود.


مریم نورالهی / دانشجوی سال سوم کارشناسی مهندسی شیلات
فصلنامه علمی – تخصصی رویان / سال چهارم/ شماره شانزدهم / پاییز۹۷
استاد مشاور: دکتر حمید رضا احمد نیای مطلق/ استادیار شهریار گروه مهندسی شیلات
منبع: دامیران
نویسنده: مریم نورالهی
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=7440
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
مروری بر وضعیت پرورش و تولید ماهی قزل آلا

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع:

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید

دامیران