دنیای شگفت انگیز زنبور عسل
دنیای شگفت انگیز زنبور عسل - دامیران

دنیای زنبور عسل

خداوند در آیه ۶۸ و ۶۹ سوره نحل می فرماید: و پروردگار به زنبور عسل الهام کرد که در کوه ها و درختان و آن چه برمی افرازند خانه هایی بساز، آن گاه از همه ثمرات بخوره پس در راه های پروردگارت که هموار شده است برو، از شکم آن ها شربتی با رنگ های گوناگون بیرون می آید که در آن شفایی برای مردم است، بی شک در این نشانه ای است برای مردمی که می اندیشند.

تاریخچه زنبور عسل در دنیا

زنبور داری در جهان را می توان به اولین نشانه بدست آمده از زنبور عسل نسبت داد.

این نشانه فسیلی است که از لای صمغ های منطقه بالتیک بدست آمده است.

این فسیل حدود ۴۰ میلیون سال قدمت دارد. در حال حاضر از یک فسیل زنبور عسل در موزه تاریخ طبیعی نیویورک نگهداری می شود که قدمت آن حدود ۲۰ میلیون سال تخمین زده شده است.

این اسناد نشان می دهد که قدمت زندگی زنبور عسل بر روی کره زمین، به مراتب بیشتر از قدمت زندگی انسان و بسیاری از گونه های جانوری یا گیاهی موجود یا منقرض شده است.

این قدمت نسبتا استثنای زندگی زنبور عسل در مقایسه با بسیاری از گونه های دیگر، نشان می دهد که این حشره از بدو پیدایش تاکنون قادر بوده است که تمام شرایط محیطی و دگرگونی های زمین شناختی را تحمل کند و زندگی خود را تداوم ببخشد.

این در حالی است که بسیاری از گونه هایی که بعد از زنبور عسل، روی کره زمین پدید آمدند، پس از مدتی منقرض شده و اکنون هیچ جز تعدادی فسیل از آن ها باقی نمانده است.

بی شک قدمت بی نظیر طول عمر گونه زنبور عسل روی کره زمین، یکی از اسرار خلقت است که تا قرون اخیر بشر، از آن کاملا بی اطلاع بود.

به هر حال با کشف بخشی از این راز بزرگ خلقت و طبیعت، بشر توانست به ارزش واقعی زنبور عسل، برای خودش و برای کل طبیعت جاندار پی ببرد.

این راز بزرگ طبیعت که باعث شده است زنبور عسل از لحاظ ارزش و اهمیت، در صدر تمامی حیوانات و گیاهان قرار گیرد.

تاریخچه زنبور داری در ایران

زنبور داری در ایران سابقه قدیمی دارد. در دوره هخامنشیان، نگهداری زنبور عسل در ایران رواج داشته و از عسل به عنوان یک ماده شیرین غذایی و دارویی استفاده می کردند.

پیدا شدن دشنه مفرغی در لرستان، منقش به شکل زنبور عسل و متعلق به ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد معرف قدمت آشنایی ایرانی ها با این حشره مفید است.

زنبور عسل ملکه

زنبور ملکه، مادر اکثر زنبورهای موجود در کندو است. جنسیت ملکه ماده بوده و مهم ترین وظیفه اش تخم گذاری می باشد.

ملکه به عنوان رهبر کندو محسوب می شود و اگر ملکه را بردارند یا کشته شود و جانشینی برای او وجود نداشته باشد بعد از سه با چهار ساعت، تمام کارهای کندو متوقف می شود و زنبورها بعد از مدتی، (حدود ظرف دو روز) اگر داخل کندو تخم روز وجود داشته باشد شروع به تولید شفیره ملکه برای تولید ملکه جدید می کنند.

پس از مدت دو هفته ملکه ها از شفیره بیرون می آیند و با هم مبارزه می کنند تا سرانجام قوی ترین آنها دوباره رهبری کندو را به عهده می گیرد اما اگر تخم روز داخل کندو نباشد، بعد از مدت کوتاهی کارگران شروع به بکرزایی می کنند و کندو نر ریز می شود و در معرض نابودی قرار می گیرد.

ملکه از اواخر فروردین تا اواخر خرداد در شرایط متعادل روزانه حدود ۱۵۰۰ تا ۴۰۰۰ تخم می گذارد.

ملکه ها و کارگرها از تخم های القاح شده (۳۲ کروموزوم) و نرها از تخم های غیر لقاح شده (۱۶ کروموزوم)، به وجود می آیند.

ملکه به طور طبیعی بیش از ۵ سال می تواند زنده بماند. ملکه تا آخر عمر توسط ژل رویال تولیدی کارگران تغذیه می شود.

زنبور عسل نر

زنبور های نر درشت تر و کوتاه تر از ملکه و کارگران هستند، به دلیل اختصاص یافتن این فرم برای جفت گیری، نر ها فاقد سبد گرده، نیش و غده های موم ساز هستند.

  گونه و نژاد زنبور عسل

خرطوم آن ها از خرطوم کارگران کوتاه تر و چشم های آن ها خیلی بزرگتر است.

اولین پرواز این زنبور ها، بعد از ظهر ها بین ۴ تا ۱۴ روزگی بسته به شرایط جوی صورت می گیرد.

بیشتر بدانید: حس بینایی در زنبور عسل

پرواز آشنایی آن ها کوتاه و حدود ۶ تا ۱۵ دقیقه طول می کشد و پرواز جفت گیری حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول می کشد.

پرواز جفت گیری بعد از ۱۲ روزگی صورت می گیرد. در جهت پایی ها برای پیدا کردن محل تجمع، نر ها از علائم زمینی و بیشتر از خورشید استفاده می کنند.

به طور متوسط یک حشره نر در فاصله ۲۱ روزگی خود، ۲۵ پرواز انجام می دهد و ۹۶ درصد آن ها به کندوی خود بر می گردند.

جفت گیری موفقیت آمیز منجر به مرگ او می شود؛ زیرا آلت تناسلی اش از بدن جدا می شود و در اثر خونریزی از بین می روند.

دنیای شگفت انگیز زنبور عسل - دامیران
زنبور داری در جهان را می توان به اولین نشانه بدست آمده از زنبور عسل نسبت داد.

زنبور عسل کارگر

جنسیت زنبورهای کارگر، ماده بوده و بیشتر جمعیت کندو را تشکیل می دهند. طول بدن آنها تقریبا ۱۰ میلی متر می باشد.

در یک کندوی قوی با بیش از ۱۰ قاب، حدود ۷۰ هزار زنبور کارگر وجود دارد. زنبورهای کارگر با وجود ماده بودن، توانایی بارور شدن ندارند.

ولی در صورت نبودن ملکه در کندو می توانند تخم ریزی کنند، که این تخم ها به دلیل عقیم بودن زنبور کارگر به زنبور نر تبدیل می شوند.

نیش زنبورهای ماده خاردار بوده و طول آن در حدود ۱ میلی متر می باشد.

به خاطر وجود همین خارها پس از نیش زدن و ورود زهر به بدن موجوداتی که ساختار گوشتی دارد نیش در پوست گیر کرده و موجب جدا شدن کیسه زهر از زنبور می شود و پس از چند دقیقه زنبوری که نیش زده خواهد مرد.

نژاد های زنبور عسل

زنبور سرانا (هندی)

کمی کوچکتر از زنبور عسل معمولی و از زنبور ریزه درشت تر است قد کارگر ۱۳ میلی متر می باشد و در هندوستان، چین و ژاپن وجود داشته و کندویش را با چند شان مومی موازی درست می کند. از این لحاظ به زنبور عسل معمولی شباهت دارد.

سلول هایی را که با موم در روی شان ها درست می نماید، از سلول های زنبور عسل کوچک ترند.

زنبور دورستا (درشت)

در هندوستان، چین و سبلان زندگی نموده، بزرگترین نوع زنبور عسلی می باشد که تا کنون شناخته شده است.

قد کارگر هایشان حدود ۱۹، ملکه ۲۳ وتر ۱۷ میلی متر است. به حالت وحشی زندگی کرده و در زیر شاخه های درخت، شان می سازند.

بیشتر بدانید: گونه و نژاد زنبور عسل

این زنبور ها فقط یک شان درست می کنند که طول آن ها تا ۱۷۰ و عرضش تا ۱۲۰ سانتی متر هم می رسند.

جثه بزرگ وظرفیت حمل عسل بیشتر این نوع، باعث شده که پرورش دهندگان زنبور عسل به فکر خانگی کردن آن بیفتند.

زنبور فلورا (درشت)

از همه زنبور ها کوچکتر بوده و قد کارگر هایشان حدود ۸ میلی متره پر تقریبا ۱۲ و ملکه آن ۱۴ میلی متر است، تنها یک شان درست می کنند که مثل زنبور های درشت به زیر شاخه ی درخت می چسپاند.

به حالت وحشی در هندوستان و جنوب ایران (جیرفت) وجود دارند.

از این نوع زنبور ریز تا حدود اهواز و آبادان هم دیده شده اند زنبور های ریز ملیپون Melipon که در جزیره ماداگاسکار زندگی کرده و نیش ندارند نیز متعلق به همین نوع از زنبور می باشد.

زنبور ملیفرا (معمولی)

همان زنبور عسل معمولی است که آن ها را در روستاها و شهر ها برای تولید عسل در کندو ها نگهداری می کنند.

قد کارگر ها در حدود ۱۵ میلی متر و ملکه ۲۵ ملی متر است؛ چند شان درست می کنند که فاصله وسط یک شان تا وسط شان مجاور ۳۵ میلی متر با ۵/۳ سانتی متر است.

راه تشخیص زنبور ملکه از زنبور نر و کارگر

زنبور ملکه، همیشه بزرگترین زنبور در میان یک کلنی خواهد بود.

زنبور ملکه بلندتر و باریک تر از هر زنبور دیگر است.

  مشکلاتی که در صنعت زنبورداری تمامی ندارد!

انتهای بدن زنبور کارگر کرد است، در حالی که قسمت انتهایی بدن زنبور ملکه نوک تیز است.

پاهای زنبور ملکه، رو به سمت بیرون کشیده شده است، در حالی که پاهای زنبور کارگر و زنبور نر، مستقیم در زیر بدنشان قرار دارد.

هر کندو تنها یک ملکه دارد. زنبور ملکه دارای نیش صاف و بدون هیچ گونه برجستگی است اما زنبورهای کارگر و زنبور های نر و ملکه های باکره، دارای نیش خاردار هستند.

محصولات زنبور عسل

عسل

زنبور با غلیظ کردن شهد گیاهان مختلف عسل درست می کند.

مقدار آب شهد گل ها معمولا ۲۵ تا ۸۰ درصد است،

شهد به وسیله غده یا غده های مخصوصی که معمولا در ته گل ها می باشند تولید و ترشح می گردد.

زنبور این شهد را از روی گل ها جمع آوری کرده، در داخل کیسه مخصوصی که در داخل بدنش قرار دارد و فقط برای جمع آوری و ذخیره شهد درست شده به طور موقت انبار می کند.

بین راه مقداری دیاستاز از نوع انورتاز که در جدار همین کیسه تهیه و به داخل آن ترشح می شود.

به شهد اضافه می شود. به علاوه مقداری هم از آب آن از راه جدار کیسه عسل جذب بدنش نموده و به کمک کلیه دفع می کند.

بیشتر بدانید: زنبورها چگونه عسل تولید می کنند؟

وقتی که وارد کندو می شود آن را به همان حالت نارس داخل سلول ها می گذارد و شب که قادر به خارج شدن از کندو نیست،

آن را دوباره به داخل کیسه ی ذخیره برده دیاستاز رویش اضافه نموده و آبش را باز جذب می کند.

این کار در شب آن قدر به وسیله زنبورهای مختلف تکرار می شود تا شهد کاملا غلیظ شده که چنین شهدی را عسل می نامند.

عسل جسمی چسبناک است که از شهد گل و گیاهان مختلف، پس از غلیظ کردنشان درست می شود.

وزن مخصوص آن حدود ۴/۱ و PH آن ۵/۴-۷/۳ می باشد.

عسل با وجود شیرینی، ماده ایست اسیدی، به همین دلیل از نگهداری آن در ظرف فلزی باید خودداری کرد، چون به تدریج فلز را می خورد.

ظرفی که داخل آن عسل است، هرگز نباید سر باز در اتاق یا یخچال گذاشته شود.

عسلک یا عسل برگ

در مقابل عسلی که زنبور آن را از شهد گل ها جمع آوری و به کندو حمل نموده و می پروراند.

این عسل را زنبور از شیره های شیرین که بعضی اوقات روی برگ های درختان دیده می شود و حالت چسبندگی به برگ ها می دهند جمع می کند.

گیاهانی که بیش از سایرین عسل تولید می کنند عبارتند از:

بیده تبریزی، بلوط، زیرفون، نارون و درختان میوه به خصوص گیلاس، آلبالو و گوجه سبز است.

مقدار عسلک گاهی اوقات می تواند آن قدر زیاد باشد که از روی برگ ها قطره قطره بر روی زمین بچکد.

عامل اصلی آن، شیشه های مکنده ای هستند که معمولا در پشت برگ ها زندگی و تولید مثل نموده و برای تغذیه شیره های گیاهی را از رگبرگ ها به کمک خرطومشان می مکند.

زنبور ها معمولا عسلک را در ساعات صبح جمع می کنند.

بره موم زنبور عسل

صمغ درختان است که به وسیله گیاهان و درخت های مختلف در نقاط بخصوص ترشح و زنبور آن را معمولا روی درختانی مثل بیده بیدمشک، نارون، تبریزی، شاه بلوط، آلبالو و آلو جمع آوری و به همان طریقی که گرده گل را حمل می نماید به پاهای عقب خود چسپانده و به کندو می آورد ولی هرگز آن را داخل سلول انبار نمی کند.

صمغ در روی درختان حالت چسبناکی داشته و یک قشر فوق العاده نازک تشکیل می شود که با آن قسمتی از برگ ها و مخصوصا سطح جوانه ها را می پوشاند و مخلوطی است از همین مواد چسبناک که زنبور، آن را از روی درخت های مختلف جمع می کند.

بره موم اثر میکروب کشی دارد و زنبور ها برای ضد عفونی کردن سلول ها، هر بار پس از اتمام رشد لارو ها و خروج از سلول های جدار داخلی شان را با یک قشر نازک از بره موم می پوشاند.

  زنبورها چگونه عسل تولید می کنند؟

حمل بره موم به کندو، از حدود شهریور ماه شدت می یابد و تا حدود آبان ادامه دارد که در سرما سخت و در گرما گرم می شود و معمولا زنبور در ساعات داغ روز بیشتر به سراغش می رود.

گرده گل

گرده گل، سلول های نر گیاهان بوده و نقش تولید مثلی برای آن ها دارد.

در ترکیبات آن مقداری مواد پروتئینی و چربی وجود دارد و این مواد همان چیزهایی هستند که زنبور ها برای ساختمان و رشد بدن نوزادان خود نیاز دارند.

مقدار پروتئین آن بین ۳۵-۱۱ است. مقدار مواد چربی بین ۲۰-۱ درصد است. در گروه ویتامین های A، B1 ،B6 ،  C، D و E به اندازه کافی وجود دارد.

تعداد گرده ها در هر گل متفاوت است.

گرده گل چندین برابر گوشت خالص پروتئین دارد و ارزش غذایی متفاوتی دارد.

دنیای شگفت انگیز زنبور عسل - دامیران
زنبور های نر درشت تر و کوتاه تر از ملکه و کارگران هستند

زهر زنبور عسل

زهر زنبور عسل ماده ای است که در داخل بدنش وسیله غده مخصوصی از دومین روز پس از تولد شروع به ترشح نموده و حدود پانزدهمین روز کیسه ی زهری را که برای ذخیره در بدنش وجود دارد پر می نماید.

مقدارش حدود ۳/۰ میلی گرم می شود.

وزن مخصوص زهر زنبور عسل ۱/۳ یعنی از آب سنگین تر است.

pH آن حدود ۲/۵ و در نتیجه از لحاظ شیمیایی باید ترش باشد ولی در حقیقت مزه اش تلخ است.

بیشتر بدانید: زنبور عسل ایرانی

هرگاه زهر زنبور را خشک کنیم حدود ۳۵ درصد مواد خشک شده از خود باقی می گذارد.

پروتئین آن ۲۵ درصد است.

زنبور عسل با نیشی به طول ۵ الی ۶ میلی متر، زهرش را به داخل بدن حشرات یا حیوانات دیگر و همچنین انسان تزریق می کند.

زهر زنبور عسل مانع انعقاد خون گشته و باعث گشاد شدن رگها می شود که در نتیجه ی آن فشار خون پایین می آید.

از زهر زنبور عسل، امروزه در معالجه انواع رماتیست ها استفاده پزشکی می شود.

ژل رویال

ماده ای است که به وسیله یک جفت غده مغزی کارگران در سنین اول زندگی ترشح شده و به تغذیه نوزادان می رسد.

قسمت اعظم آن را مواد پروتئینی، قند ها و چربی ها تشکیل می دهند.

ژل رویال غذای مخصوص ملکه و تنها غذای او از اولین روز تولد تا آخر عمرش می باشد.

رشد، تکامل و بخصوص فعالیت ملکه تنها به وجود آن بستگی کامل دارد.

در مواد غذایی کارگران و در ژل، مقداری BIOPTERIN مخلوط است که البته مقدارش خیلی کم است و در هر کیلو ژل ۴/۹ میلی گرم است.

به طور متوسط، از ۶ تا ۸ سلول ملکه، یک گرم ژل می توان بدست آورد.

موم

ماده ای است که به وسیله سه جفت از چهار جفت غده های زیر شکمی زنبور های کارگر و در سنین بخصوصی یعنی از سیزدهمین تا هجدهمین روز پس از تولدش ترشح می گردد.

موم زنبور عسل از نظر ساختمان شیمیایی از ترکیب اسیدهای چرب با الکل به وجود آمده و قسمت اعظمش از میریسین و سیرین درست شده است.

شیره معدی انسان و سایر حیوانات، قادر به تجزیه مولکول های آن نیست، یعنی پس از خوردن جذب بدن نمی شود، به همان صورت که خورده شده نیز از بدن دفع می شود.

هر کندوی نسبتا قوی قادر است سالانه تا حدود ۲۵۰ گرم موم محصول بدهد.

بیشتر بدانید: اصلاح نژاد زنبور عسل چگونه است؟

رنگ موم تازه معمولا سفید است که به تدریج زرد می شود.

موم در هوای سرد، خشک و شکننده بوده و در هوای گرم، نرم و نرم تر می گردد که در گرمای ۶۳ درجه ذوب و در ۲۵۰ درجه بخار می شود.

وزن مخصوص آن ۹۶,۰یعنی از آب، سبک تر است.

از موم برای ساخت شمع های مختلف استفاده می شود و همچنین از آن برای تولید کرم های آرایشی و کرم های ضد لک پوست استفاده می گردد.


کتاب زنبور عسل ترجمه دکتر مرتضی اسماعیلی، کتاب زنبور عسل مهندس سید جواد سعادتمند
منبع: دامیران
نویسنده: تحریریه دامیران
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=8864
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
دنیای شگفت انگیز زنبور عسل

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع:

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید

دامیران