اهمیت پرورش بز و معرفی انواع نژادهای آن
پرورش بز - دامیران

اهمیت پرورش بز و معرفی انواع نژادهای آن

بز به عنوان یک دام مهم کشور، با اینکه جمعیت فراوانی را به خود اختصاص می دهد؛ ولی نسبت به گوسفند اهمیت کمتری داشته و معمولا به صورت فرعی و همراه با گله های گوسفند، به عنوان هدایت کننده گله، نگهداری میشود. در حالی که در خیلی از کشورهای توسعه یافته دنیا، شیر بز اصلی ترین منبع شیرمصرفی انسان است.

شیر بز اغلب به سبب فواید متعددی که برای سلامتی دارد و همچنین مزه و طعم بی نظیر آن شناخته شده است.

شیر بز ازنظر طعم، ترکیب، نوع و مقدار مواد، با شیر گاو و گوسفند تفاوت دارد.

در شیر بز مقدار ویتامین A بیشتر از شیر گاو و ویتامین C و بعضی از ویتامین های گروه B  کمتر از آن است، برای مثال میزان یکی از ویتامین های گروه  B به نام اسیدفولیک در شیر بز بسیار کم است.

از این رو کسانی که مدتی طولانی فقط از شیر بز تغذیه می کنند، ممکن است به بیماری کم خونی دچار شوند.

 میزان کلسیم و فسفر شیر بز بیشتر از شیر گاو و آهن آن کمتر است؛ به خاطر همین تفاوت ها، کسانی که به شیر گاو حساسیت نشان می دهند، شیر بز را بدون مشکل می توانند مصرف نمایند.

همچنین گویجه های چربی شیر بز، به مدت طولانی به صورت همگن و یکنواخت در شیر باقی می مانند.

به همین دلیل به این شیر هموژن طبیعی نیز گفته می شود.

انواع کنسانتره و مکمل گوسفند و بز

شیر بز برای سالخوردگان و کسانی که ناراحتی های گوارشی و به خصوص برای نوزادانی که امکان تغذیه با شیر مادر برایشان وجود ندارد، در مقایسه با شیر گاو انتخاب مناسب تری است.

شیر بز به دلیل هضم و جذب راحت پروتئین های تشکیل دهنده آن و عدم تشکیل دلمه، چربی های باکیفیت بالا و نیز قابلیت هضم و جذب راحت، جذب بیشتر مواد معدنی چون کلسیم، منیزیم، مس و آهن مفیدتر تلقی می شود.

کودکانی که به شیر گاو آلرژی یا عدم تحمل دارند، شیر بز جایگزین بهتری برای آنها هست، نشان داده شده که شیر تازه بز در شکل گیری سیستم ایمنی و سیستم عصبی نوزاد و نیز در تنظیم تعادل انرژی نوزادان نقش ایفا می کند.

شیر بز از طریق کاهش چربی های خونی، اثرات آنتی اکسیدانی و دفع مواد زائد، پیشگیری از چاقی و دیابت نوع دو و نیز پیشگیری از تشکیل لخته خونی، غذایی مفید برای افراد مبتلا به بیماری های قلبی عروقی است.

این غذای مفید، از طریق غیرفعال کردن واکنش های منجر شونده به تشکیل عوامل خطرزا، از بیماریهای قلبی عروقی پیشگیری می کند.

شیر بز پس از گاو و گاومیش بیشترین میزان تولید را دارد و سالیانه بیش از شش میلیارد و ششصد میلیون لیتر شیر بز در سراسر جهان تولید می شود.

پرورش بز - دامیران
شیر بز پس از گاو و گاومیش بیشترین میزان تولید را دارد

همه خصوصیات مثبتی که در مورد طعم و مزه بی نظیر شیر بز اشاره گردید به خصوصیات خاص چرا کردن آن برمی گردد؛ زیرا این حیوان یک جستجوگر ماهر بوده و همیشه دست نخورده ترین قسمت های گیاه را مصرف می نماید.

  ویژگی های یک گاو شیری خوب

البته این موضوع در کشور ما یک معضل به حساب می آید؛ به صورتی که برای حضور این دام در مراتع محدودیت های خاصی وضع شده است.

از دیگر تولیدات با ارزش بز می توان به گوشت، مو، کرک و پوست آن اشاره کرد.

گوشت بز در سراسر جهان مصرف می شود و تولید سالیانه آن در حدود یک میلیون و هشتصد هزار تن است.

چربی گوشت بز کمتر از گوسفند است و از نظر طعم و مزه به خوبی گوشت گوسفند نیست؛ زیرا جست و خیز و حرکت فراوان بز باعث سفتی گوشت آن می شود؛ اما گوشت بزهای جوان، به ویژه بزغاله بسیار لطیف است وعده ای آن را بر گوشت بره ترجیح می دهند.

موی بعضی از نژادهای بز لطیف و با ارزش است.

از بز نژاد آنقوره، سالیانه مقدار زیادی موی بلند و لطیف به دست می آید که موهر نامیده میشود.

درازای تارهای موهر معمولا میان ۱۳ تا ۲۲ سانتی متر و قطر آن ۵۰ تا ۶۰ میکرون است.

هر چه قطر موهر کمتر باشد لطیف تر و گران تر است و در بازارهای جهانی از بهترین پشم های گوسفندان مرینوس نیز گرانبهاتر است.

مروری بر بیماری های متابولیک گوسفندان و بز

تارهای موهر خاصیت کشسانی مناسبی دارند از این رو پارچه های بافته شده از موهر کمتر چروک میشوند.

امروزه در صنعت بافندگی از موهر خالص کمتر استفاده میشود.

موهر را با پشم گوسفند، مو و کرک بز و یا با کتان، کنف، پنبه و نیز با الیاف مصنوعی مانند نایلون و پرلون، به نسبت های معین درهم می کنند و با آن پارچه های گوناگون می بافند.

تارهای موهر خاصیت رنگ پذیری خوبی دارند و رنگ ها را با درخشندگی و شفافیت زیاد نشان می دهند.

از موی بزهای معمولی نیز به صورت های گوناگون، از جمله در تهیه قالی و گلیم، قلم موی نقاشی، پرس و طناب، پارچه های خشن و غیره استفاده میشود.

در ایران دامداران کوچنده از موی بزهای سیاه، بافته هایی تهیه می کنند که با آنها سیاه چادر میدوزند و در ییلاق و قشلاق در آن زندگی می کنند.

کرک بز معمولا بسیار ظریف تر از موی آن است.

بز نژاد کشمیر معروف ترین و پر بهاترین کرک را دارد.

پارچه کشمیری به نام شال کشمیر که از زمانهای دور در جهان و از جمله در ایران شهرت فراوان داشته است، از کرک بز کشمیر بافته می شود.

پرورش بز - دامیران
چربی گوشت بز کمتر از گوسفند است و از نظر طعم و مزه به خوبی گوشت گوسفند نیست

کرک را با شانه زدن موی بز زنده از آن جدا می کنند.

مقدار کرکی که به این روش به دست می آید اندک است.

در کارخانه های تهیه چرم از پوست بزه یا با ماشین های مخصوص و یا با مواد شیمیایی نخست مو و سپس کرک را از پوست جدا می کنند.

  دامداری و دامپروری و اهمیت آن در دنیای امروز

کرکی که از این راه به دست می آید چندان مرغوب نیست.

از کرک پارچه های بسیار ظریفی بافته می شود.

در ایران نوعی پارچه به نام برک از کرک بز بافته می شود.

آشنایی با نژادهای گوسفند بومی ایران

همچنین از کرک بز برای بافتن عبای مرغوب و بافت قالی های گرانبها استفاده می کنند.

پوست بز را برای تهیه چرم و جیر به کار می برند.

احتمالا اولین چرمی که بشر ساخته از پوست بز بوده است.

چرمی که از پوست بز به دست می آید محکم تر و مرغوب تر از چرم گوسفند است چرم مشهور شورو که برای تهیه کیف و کفش های بادوام و راحت به کار می رود، از پوست آماده شده بز تهیه می شود.

از جیر نیز در سراسر جهان برای تهیه لباس، کلاه، کیف، دستکش و کفش به فراوانی استفاده می شود.

از بقایای لاشه بز در کشتارگاه ها برای تهیه غذای حیوانات خانگی و کود حیوانی و از استخوان آن برای تهیه پودر استخوان استفاده می کنند.

از شاخ بز نیز وسایل گوناگون زینتی و دسته کارد و چاقو و مانند آن ساخته میشود.

از نظر تولید شیر بز در دنیا، ۴ نژاد شناخته شده سانن، آلپاین و توگنبرگ و نوبیان، بیش تر از سایر نژادها مورد توجه بوده اند:

 نژاد سانن

زیستگاه اصلی بز سانن در کوهستان های سوئیس بوده است؛ سپس این نژاد به سراسر جهان راه یافته است. موهای بز سانن کوتاه و معمولا به رنگ سفید یکدست و گاهی خاکستری است. این بز شاخ ندارد و درشت اندام است. وزن آن ۵۰ تا ۸۰ کیلوگرم و بلندی قامت آن تا ۸۵ سانتی متر است. دوره شیردهی آن ۲۵۰ تا ۳۰۵ روز است و در هر روز از ۲ تا ۵ لیتر شیر میدهد. این نژاد را نیز به ایران آورده اند و از آن برای اصلاح نژاد بزهای ایرانی استفاده شده است. در یک دوره شیردهی ۳۰۰ روزه می تواند تا ۱۲۰۰ کیلوگرم شیر تولید کند و به عنوان برترین نژاد شیری در دنیا مطرح است و این بز به گاو فقرا نیز معروف هست.

نژاد توگنبرگ

از نظر عملکرد این نژاد خیلی شبیه ساتن است.
خاستگاه توگنبرگ از کشور سوئیس است. رنگ آن قهوه ای روشن بوده و قسمت های انتهایی بدن روشن تر است. در مواردی موهای این نژاد خیلی بلند است؛ طوری که پاهای حیوان را می پوشاند. در این نژاد نیز نرها و مادرها دارای ریش هستند. از نظر جثه از سانن کوچک تر و مقدار تولید شیر آن از سانن کمتر است.

نژاد آلپاین

رنگ این نژاد سیاه، قسمت های انتهایی بدن سفید و اندازه بدن او به اندازه توگنبرگ است. وزن آن به ۶۵ تا ۸۵ کیلوگرم می رسد و بلندی قامت آن نیز از ۷۲ تا ۱۰۰ سانتی متر است. مقدار تولید شیر او کمتر از سانن بوده ولی کیفیت شیر او بالا است.

  بزرگترین صادرکنندگان گوشت گاو در جهان

نژاد نوبیان

زیستگاه اصلی بز نوبیان در سودان بوده است؛ سپس به نقاط مختلف جهان برده شده است. این بز اندامی درشت، پاهایی بلند و گوش هایی بلند و آویخته دارد. رنگ آن خرمایی، قهوه ای مایل به سفید، زرد نخودی و یا سیاه مایل به خاکستری است و معمولا برای تولید شیر و گوشت پرورش می یابد. بزهای نوبیان نسبت به نژادهای سوئیسی شیر کمتری دارند اما چربی شیرشان بیشتر از همه ی انواع بز است.

پرورش بز - دامیران
موی بعضی از نژادهای بز لطیف و با ارزش است.

بز سانن در ایران

از سال ۱۳۴۳ با ورود تعدادی بز سانن اصیل به مرکز تحقیقات حیدر آباد کرج، کار بر روی این نژاد آغاز شد.

از همان ابتدا هدف از این کار آمیخته گری با نژادهای بومی و تولید یک نژاد شیری مطابق با شرایط اقلیمی ایران قلمداد شد.

هرچند در حال حاضر در برخی مناطق می توان ردپایی از این نژاد را پیدا کرد، ولی هدف موردنظر به دست نیامد.

اینکه نژاد سانن ایرانی و یا نژادی همانند سائن با ترکیب نژادهای داخلی تثبیت شده است، زیاد مشخص نیست و در واقع نمی توان کارنامه مشخصی را پس از حدود ۵ دهه از ورود این نژاد به کشور ارائه نمود.

دامداری و دامپروری و اهمیت آن در دنیای امروز

به هر جهت با توجه به فراهم بودن زمینه پرورش این نژاد به دلیل وجود پایه نژادی آن در کشور و همچنین وجود فرآورده های ژنتیکی آن که اغلب وارد میشود (اسپرم)، روی آوردن به سمت پرورش صنعتی بز سانن و تولید شیر آن، زیاد هزینه بر نبوده و به عنوان یک سرفصل در پرورش دام کشور می تواند گنجانده شود.

در حال حاضر سانن هایی که در کشور پرورش داده شده کاملا با شرایط مختلف و حتی خشن آب و هوایی تطبیق یافته و از این نظر که بز سانن فقط خاص مناطق سردسیر است، می تواند اصلاح گردد.

به جهت بالا بودن تولید شیر این نژاد، به همان میزان توقعشان نیز از دام های بومی بالاتر خواهد بود.

از این رو کسانی که به این نژاد روی می آورند، بایستی امکانات لازم برای جایگاه مناسب، تأمین خوراک موردنیاز و تأمین امکانات و تجهیزات راحتی و بهداشتی و… را پیش بینی نمایند.

نتیجه گیری

با توجه به خصوصیات ذکر شده در مورد پرورش بز و هزینه سرمایه گذاری نسبتا پایین، ما می توانیم با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی کشور، دامپروران را به سمت و سوی این دام سوق داده و آنها را تشویق به نگهداری تخصصی و هدفمند بز و تولید محصولات اختصاصی آن نماییم.

این خود می تواند راهکاری برای ایجاد اشتغال در بخش دامپروری و تولید فرآورده های لبنی سالم باشد.


فصلنامه علمی – تخصصی رویان / سال چهارم / شماره شانزدهم / پاییز ۹۷
وحید وثوقی / دکترای تخصصی دام / دانشگاه فردوسی مشهد
منبع: دامیران
نویسنده: وحید وثوقی
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=7233
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
اهمیت پرورش بز و معرفی انواع نژادهای آن

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع:

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید

دامیران