مروری بر بیماری های متابولیک گوسفندان و بز
بیماری های متابولیک گوسفندان و بز

مروری بر بیماری های متابولیک گوسفندان و بز

 

(pregnancy toxemia) مسمومیت آبستنی

این عارضه به بیماری بره دوقلو و بیماری زایمان نیز خوانده میشود. این بیماری یک نوع مرض در میش ها محسوب میشود که در گوسفندان تمامی کشور ها بخصوص تحت شرایط خشکسالی و یا در شرایط نزدیک به خشکسالی مشاهده میشود و در مواقعی که کمبود مواد غذایی در فصل زمستان به صورت حاد مسئله ساز میشود موارد این بیماری مشاهده میگردد.

 

عامل بیماری

این بیماری بیشتر در میش هایی که بره دوقلو حامله هستند و در اواخر دوران آبستنی این عارضه به وقوع می پیوندد. و در اثر کاهش گلوکزی که در جریان خون وجود دارد به صورت تدریجی یا ناگهانی حادث میشود. نظر به اینکه گلوکزی برای فعالیت های اساسی مغز یک ماده حیاتی محسوب میشود علایم ظاهری کمبود به صورت مسمومیت جلوه گر میشود و که باﻻخره به کما و مرگ حیوان منجر میگردد.
کمبود گلوکز به دو علت ظاهر میشود که یکی سندرم سندرم سوءتغذیه و دیگری سندرم استرس میباشد.
سندرم سوءتغذیه در نتیجه یک دوره طوﻻنی تغذیه غیراصولی و غیرکافی در طول دوره بارداری به وجود می اید در حالی که سندرم استرس حاصل در نتیجه سترس حاصل از فقط غذایی یک دوره قحطی زدگی (starvation) ناگهانی شکل میگیرد. سو تغذیه تا حدی مهمترین فاکتور عملی در حساس کردن میش ها به این عارضه است در حالی که استرس در ظاهر شدن سریعتر آن موثر است. در این حالت سوتغذیه را به گلوله موجود در تفنگ و استرس را به کشیدن ماشه اسلحه تشبیه کرده اند.

بیشتر بخوانید: شیر شتر و خواص درمانی شگفت انگیز

نشانه های درمانگاهی

سندرم سو تغذیه: نشانه های اولیه بیماری عبارت است از کودنی و کوری (میش مبتلا روی پاهای خود ایستاده و میتواند بدون نشان دادن اثر آشکاری از بیماری حرکت نماید ولی هیچگونه سعی و کوششی برای غذا خوردن بروز نمیدهد و ممکن است به حالت خواب الوده ساعت ها بایستد تا باﻻخره به زمین افتاده و تلف شود)
در یک مورد مشاهده گردیده که این بیماری در میشی که برای پشم چینی به محوطه بازتری برده شده بود به وقوع پیوست که حاصل از استرس است.
نیازهای غذایی میش ها در شش هفته ی آخر ابستنی به صورت تصاعدی افزایش می یابد (هشتاد درصد افزایش وزن جنین در دو ماه آخر ابستنی)
سندرم استرس: عوارض آن به طور کلی شبیه به سندرم سوءتغذیه میباشد. اما درجات آن تغییر میکند. حرکات حیوان را میتوان تحریک نمود گرچه ممکن است با علایم عصبی مانند تشنج همراه باشد. در این مورد میانگین زمان زنده مانی طوﻻنی تر است و تا ۱۰ روز طول میکشد و بهبودی کامل حیوان ممکن است در مراحل اولیه بیماری به وقوع بپیوندد.
بیماری های متابولیک گوسفندان و بز
وقتی گوسفندان فربه یا میش های ابستن پس از مسافرت با قطار تخلیه میشوند

تشخیص

تشخیص بیماری از روی سابقه و نشانه های بیماری بدون هیچگونه اشکالی میسر است و این درحالیست که این عارضه باید از hypocalcemia که به درمان با  calcium borogluconate جواب میدهد مشخص نمود. مرگ میش ها در مراحل آخر آبستنی (که بره های دوقلو را بارور میباشند) کاملا نشانگر مسمومیت آبستنی میباشد. در کالبدگشایی غالبا مشاهده میکنیم که کبد رنگ پریده است و غدد فوق کلیوی ممکن است بزرگ شده باشند.

 

درمان

در سندرم سوتغذیه درمان به ندرت موفق بوده است و باید وضع غذایی گله را بهبود بخشید. در سندرم استرس درمان با glycerine خیلی موثر واقع میشود و این در صورتی است که میش در مراحل اولیه بیماری مورد درمان قرار گیرد. بایستی هر ۲۴ ساعت ۷۰ گرم glycerine مصرف کنیم تا اشتهای حیوان بهبودی کامل یابد.
راه های دیگری مانند تزریق گلوکز و ACTH مورد استفاده قرارگرفته که موثرتر واقع نشدند. هرگاه میش بیمار خوب غذا بخورد احتمال بهبودی افزایش می یابد.

 

پیشگیری

همانطور که اشاره شد قسمت عمده رشد جنین در دو ماه آخر آبستنی روی میدهد و نیازهای غذایی میش اهمیت فراوانی دارد. میش هایی که در ماه های اول آبستنی افزایش وزن داشته باشند در اواخر آبستنی به طور اختیاری مصرف غذایشان کاهش می یابد و مستعد بیماری میشوند بنابراین بهتر است میش ها در شرایط چاقی جفت گیری کنند و تا در ماه های ابتدایی آبستنی کاهش وزن اندکی داشته باشند.

بیشتر بخوانید: آنچه دامپزشکان میدانند اما پزشکان نمیدانند!

( hypocalcaemia) کمبود کلسیم

این عارضه به اسم بیماری زایمان و تب شیر نیز خوانده میشود .کمبود کلسیم یکی از امراضی است که در ابستنی پیشرفته میش ها خیلی عادی است. خصوصا تحت شرایط زیر حادث میشود:
۱ . وقتی گوسفندان در مراحل آبستنی سنگین برای پشم چینی اورده میشوند. معموﻻ بلافاصله پس از پشم چینی در اغلها یا محوطه های مجاور انداخته میشوند و در چنین شرایطی گوسفندان به این عارضه دچار میشوند.
۲ .وقتی میش ها در مراتع سبز و شاداب جودوسر یا گندم چرا میکنند، حتی میشها با بره هایی که به دنبالشان میروند ممکن است به این عارضه دچار شوند اما علت بیماری ممکن است کزاز نمای علفی (grass tetany) نیز باشد.
۳ . وقتی گوسفندان فربه یا میش های ابستن پس از مسافرت با قطار تخلیه میشوند
۴ . وقتی میش های آبستن در زمان خشکسالی از جیره های غذایی غلات استفاده میکنند.
۵ . وقتی میش های آبستن از محل های سنگلاخ عبور داده میشوند
۶ . وقتی گوسفندان با نباتاتی که اگزاﻻت زیادی دارند تعلیف میشوند.
بنظر میرسد که این بیماری حدوث فصلی دارد که در بعضی سالها خیلی شایع میشود. این عارضه ممکن است تعداد زیاد از میش ها را در یک زمان معین مبتلا سازد مثلا مشهده شده که ۳۰۰۰ میش تقریبا همزمان به این بیماری مبتلا شده اند. میش های مبتلا در صورتی  که درمان نشوند میمیرند اما به درمان به خوبی پاسخ  میدهند.
بیماری های متابولیک گوسفندان و بز
وقتی گوسفندان با نباتاتی که اگزاﻻت زیادی دارند تعلیف میشوند

عامل بیماری

این بیماری در اثر سقوط ناگهانی کلسیم در خون به وقوع می پیوندد اما هنوز مشخص نشده که چه عاملی حکم کشیدن ماشه را برای این بیماری دارد. میشهای ابستن ممکن است کمبود کلسیم داشته باشند اما در صورتی که در معرض استرس قرار داشته باشند بلافاصله علایم بیماری را نشان خواهند داد.

 

نشانه های درمانگاهی

علایم بیماری خیلی سریع تکامل پیدا میکند و دام بیمار خیلی سریع نشانیهای بیماری را بروز میدهد. دامپزشک میش هایی را مشاهده میکند که در گله افتاده اند یا بلافاصله پس از پشم چینی روی زمین دراز کشیده و توانایی بلند شدن ندارند. این قبیل دامها در عرض ۴۸ تا ۲ ساعت در صورت عدم درمان تلف میشوند.

 

تشخیص

تشخیص بیماری از روی نشانه ها صورت میگیرد. اگرچه ممکن است با کزازنمای علفی اشتباه گردد که با انالیز کلسیم خون میتوان این بیماری را از کزازنمای علفی تفریق نمود.

 

درمان

به گوسفندان مبتلا بایستی calcium borogluconate در زیر پوست تزریق نمود.

 

پیشگیری

در صورت مشاهده بیماری در مراتع سبز بلافاصله باقی گوسفندان را از مرتع خارج کنیم. میش های ابستن پشم چینی شده نباید در طول شب در گرسنگی بمانند. از دم کردن و بادکردن میشها به دلیل تعلیف با علوفه سبز پرهیز شود. میش هایی که به صورت دستی غذا داده میشوند و به انها غلاتی مثل گندم به هنگام خشکسالی داده میشود بایستی سنگ اهک اسیاب شده در اواخر ابستنی داده شود.

بیشتر بخوانید: تب برفکی طاعون صنعت دامداری

( hypomagnesaemia ) کمبود منیزیم

این بیماری به اسم گزازنمای علفی (grass tetany) و تلو تلو خوردن علفی و تتانی ﻻکتاسیون نیز نامیده میشود . این بیماری در طول فصل زمستان در مزارع سرسبز و تازه یا در چراگاه هایی که محصوﻻت سبز در انها وجود داشته به وقوع پیوسته و ضایعاتی در حدود ۲۰ درصد گوسفندان به وجود اورده است.

 

عامل بیماری

سبب بیماری افت ناگهانی میزان منیزیم خون میشها میباشد. ممکن است عامل تسریع کننده بیماری مثل حرکت دادن دام به چراگاه تازه و هیجان زدگی همراه با عبور از سنگلاخ و یا نگهداری در محوطه های دامداری در این مورد وارد عمل شود و ممکن است کمبود کلسیم در خون نیز در این مورد موثر باشد.
بیماری های متابولیک گوسفندان و بز
در صورت مشاهده بیماری در مراتع سبز بلافاصله باقی گوسفندان را از مرتع خارج کنیم

نشانه های درمانگاهی

وضعیت دامهای مبتلا متغیر است. بعضی از انها در حالت خوبی بوده و عده ای در وضعیت بدی به سر میبرند و انهاییکه با بره های دوقلو بوده اند حساسیت بیشتری نسبت به این عارضه نشان داده اند. مرگ این قبیل میشها سریعا در عرض چند دقیقه حادث شده است و معموﻻ انهایی که از بقیه جدا شده اند تلو تلو خورده و با حالت تشنج تلف گردیده اند و حرکات سریع و شدید و کف امدن از دهان را نشان داده اند.

 

تشخیص بیماری

در کالبدگشایی هیچگونه علامت غیرعادی مشاهده نمیشود. ﻻزم است خون گوسفندان مبتلا مورد ازمایش قرار گیرد تا از نظر میزان منیزیم امتحان شود تا تشخیص بیماری تایید گردد.

 

درمان

درمان باید با فوریت زیادی صورت گیرد تا میش های مبتلا نجات یابند . به این گوسفندان باید سولفات دومنیزی تزریق گردد اما ممکن است تزریق کلسیم بوروگلوکنات نیز ﻻزم بشود. ترکیبات اماده ای وجود دارد که هم محتوی کلسیم و هم منیزیم است .گوسفندان مبتلا بایستی ظرقف نیم ساعت به درمان جواب دهند.

 

پیشگیری

تجربیات انجام شده نشان داده که مصرف اکسید منیزیوم به میزان ۷ گرم به گوسفندان در هر روز در اوج پریود تولید شیر کمی بعد از زایماناز بروز عارضه جلوگیری مینماید.
میش هایی که در معرض ابتلا به کزازنمای علفی هستند بایستی در معرض دید نزدیک دامدار باشند تا در صورت بروز بیماری اقدام فوری برای نجات صورت گیرد.

منابع : بیماری های داخلی و غیرمسری گوسفندان دکتر حسن اوحدی نیا، بیماری های متابولیک دکتر تقی تقی پور بازرگان و دکتر ناصر علیدادی

 

مروری بر بیماری های متابولیک گوسفندان و بز
دامیران