وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش اول)
وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش اول)

وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش اول)

چکیده مدیریتی

تنوع ژنتیکی در گونه ها و نژادهای حیوانات اهلی منبع ارزشمندی در سیستم های پرورش دام و طیور محسوب می شود و ایران با دارا بودن بیش از ۲۷ نژاد گوسفند و ۱۲ نژاد بز در جهان منحصر به فرد می باشد.

تنوع نژادی در ایران به گونه ای است که هر نژاد گوسفند با آب و هوای خاصی سازگاری پیدا کرده است.

بیشتر نژادهای گوسفند کشور در وهله اول تحت تأثیر انتخاب طبیعی و سازگاری با شرایط زیست محیطی و در وهله دوم تحت تأثیر انتخاب توسط پرورش دهندگان توسعه یافته اند.

مهم ترین دلیل پرورش گوسفند در ایران، تولید گوشت قرمز است.

از ابتدا ی دهه ۷۰ تاکنون تعداد و میزان تامین گوشت گوسفندی کشور افت و خیزهایی داشته ولی در این مدت از نظر تعداد گوسفند کشتار شده (۹%) و مقدار کل گوشت تولیدی (۵%) افزایش داشته است، اما توسعه جامعه انسانی باعث شده است که میزان درصد تامین گوشت کشور از منبع گوشت گوسفندی داخلی ۱۶% کاهش داشته باشد.

از سال ۱۳۶۸ که طرح محوری قوچ به منظور تولید و توزیع قوچ و بز اصلاح شده با همکاری مردم شروع شد، تاکنون در ایستگاه های مختلف طرح ها و پروژه های متعددی روی اصلاح نژاد گوسفندهای کشور اجرا شده تا بتوان هسته های پایه با خلوص نژادی بالا در نژادهای گوسفند و بز جهت انجام هر نوع فعالیت اصلاح نژاد ی شامل سنتز نژاد، آمیخته گری و یا ترکیب نژادی را تسهیل نماید.

بررسی نتایج فعالیت تحقیقاتی در این ایستگاه ها در طول سال های متمادی حاکی از عدم موفقیت و پیشرفت ژنتیکی مورد انتظار در گله ها بوده است که به عواملی نظیر مشخص نبودن اهداف اصلاح نژادی، عدم استفاده از معیار انتخاب مناسب، عدم استفاده از روش ارزیابی ژنتیکی و مدل های حیوانی مناسب (روش های برآورد چند متغیره) برای پیش بینی ارزش اصلاحی حیوانات و ارزیابی آنها، کم بودن دقت رکورد گیری از صفات تولیدی و ثبت درست شجره نسبت داده شده است.

از طرفی، وابسته بودن پرورش گوسفند در سیستم عشایری به تغذیه مرتعی، نوسانات شرایط آب و هوایی به لحاظ تغییر اقلیم و خشکسالی و مشکالت مدیریتی نیز مانع بروز پیشرفت ژنتیکی در حد انتظار شده است.

زیرا در شرایط محیطی نامساعد، ژنوتیپ حیوان محدود میشود و پتانسیل ژنتیکی فرد بروز نمی کند.

به دلایل ذکر شده که منجر به عدم موفقیت مورد انتظار در پرورش و اصلاح نژاد گوسفندان بومی خالص شده است، ایده استفاده از نژادها ی پرتولید خارجی در سالهای اخیر شکل گرفته و باعث اختالط اکثر نژادهای بومی شده است.

اشکالاتی که به شرایط فعلی آمیخته گری در کشور وارد می شود:

ناشناخته بودن عملکرد نژاد خارجی در شرایط اقلیم های مختلف ایران،

عدم مطالعه پتانسیل نژادهای داخلی،

سرنوشت نامعلوم آمیخته گری های کنترل نشده در نسل های مختلف

و عدم بررسی نتایج تولیدی و اقتصادی آمیخته های موجود می باشد.

شرایط فعلی ایجاب می نماید که برای حفظ ذخایر ژنتیکی دامی کشور و جلوگیری از انقراض آنها، راهکارهای عملی بهبود ظرفیت اصلاح نژاد ی نژادهای خالص بومی را در صدر امور قرار داد.

لذا، پیشنهاد میشود ایجاد سازوکار مناسب رکورد گیری توسط پرورش دهندگان و طراحی برنامه مناسب اصلاح نژاد و انتخاب حیوان برتر به روش های مناسب آماری، به اجرا آید.

مقدمه

تنوع ژنتیکی در گونه ها و نژادهای حیوانات اهلی منبع ارزشمندی در سیستم های پرورش دام و طیور محسوب می شود.

تغذیه مادر در هفته های پایانی آبستنی

امروزه در سطح جهانی، به دلایل مختلف فقط چند نژاد خاص برای تولید در سطح گسترده پرورش داده می شود و به سایرنژادها توجه کمتری می شود.

استفاده از حیوانات نر تعداد محدوی از این نژادها، منتهی به اختلاط ژنتیکی بسیاری از نژادها شده و امروزه خطر از دست رفتن این نژادها به طور جدی احساس می شود.

کشور ایران با داشتن انواع گونه های دامی، یکی از غنی ترین کشورهای جهان از نظر تنوع منابع ژنتیکی دامی است.

بر اساس نتایج طرح آمارگیری از دامداری های کشور در سال ۱۳۹۶، تعداد ۴/۱ میلیون بهره برداری دارای دام در کشور وجود دارد که تعداد دام این بهره برداری ها، ۴۰ میلیون راس گوسفند، ۷/۱۵ میلیون راس بز و ۹/۴ میلیون راس گاو بوده است. (درگاه ملی آمار، ۱۳۹۶.)

طی سالیان گذشته و در حال حاضر، به منظور استفاده از این تنوع بین و داخل نژادی، برنامه های اصلاحی مجزایی به تفکیک دام های مختلف برای شناسایی، حفظ و اصلاح نژاد اجرا شده است.

اما میزان موفقیت این برنامه ها رضایت بخش و در حد مطلوب نبوده است.

برای مثال، در طرح محوری قوچ، میزان پیشرفت ژنتیکی و انتقال بهبود صفات اقتصادی، به گله های مردمی موفقیتی حاصل نشده است (وطنخواه، ۹۱.)

تاکنون علل و عوامل عدم موفقیت برنامه های اصلاحی در کشور بررسی نشده است.

لذا، هدف از این گزارش تحلیلی، بررسی وضعیت اصلاح نژاد گوسفند طی سال های گذشته در کشور می باشد.

آمار تولیدات گوسفند در ایران

معمولا، توسعه دامداری ها تحت تأثیر برخی عوامل داخلی و خارجی مانند :

  • وجود اکوسیستم های مناسب برای تولید دام؛
  • سیاست های کشور برای استفاده از دام ها؛
  • زیرساخت های در دسترس؛
  • رشد جمعیت انسانی و اقتصادی کشور؛
  • امکانات برای سرمایه گذاری در سیستم های پرورش و اصلاح دام؛
  • بازار و امکانات صادرات برای محصولات دامی
  • و امکانات برای معرفی نژادهای بیگانه قرار می گیرند.

روند وضعیت بهره برداران انواع دام شیری، تعداد دام ها و مقدار تولید شیر آنها در ۱۵ سال گذشته، به شرح جدول ۱ میباشد. (سالنامه های آماری کشور؛ ۱۳۸۸ ،۱۳۹۰ ،۱۳۹۵ ،۱۳۹۶ ).

به منظور روشن نمودن جایگاه گوسفند و تولیدات آن، آمار سایر دام ها نیز آورده شده است.

روند تغییرات در سال های ۸۲ الی ۹۶ ،بیانگر این است که طی ۱۵ سال گذشته، از تعداد بهره برداران گوسفند ۲۵% کاسته شد اما به رغم ثابت بودن تقریبی تعداد گوسفند شیری، مقدار شیر نیز ۲۷% کم شده است.

این امر نشان می دهد که یا شیر تولیدی صرف نگهداری خود بره شده است و یا ظرفیت بهره برداری تولید شیر کاهش یافته است.

گرچه، بین سال های ۹۳ تا ۹۶ تعداد بهره برداران تقریبا ثابت بود، اما آمار تعداد گوسفند افزایش یافت که شاید دلیل آن کاهش مرگ و میر، افزایش
دو یا چند قلوزایی، افزایش قیمت گوشت و شیر و صرفه اقتصادی بیشتر باشد (نمودار ۱.)

جدول 1 – تعداد بهره بردار های دارای دام های شیردوشی شده، تعداد دام و مقدار تولید شیر
جدول ۱ – تعداد بهره بردار های دارای دام های شیردوشی شده، تعداد دام و مقدار تولید شیر هر یک از انواع دام ها
نمودار 1 – تغییرات تعداد گوسفند و مقدار تولید شیر 15 سال گذشته
نمودار ۱ – تغییرات تعداد گوسفند و مقدار تولید شیر ۱۵ سال گذشته

در مجموع استقبال و اقبال پرورش دام سبک با مقبولیت کمتری مواجه بوده که خشکسالی های متوالی و کاهش منابع تامین خوراک (کاهش کمیت و کیفیت علوفه مراتع) و یا کاهش بازده اقتصادی تولید هر کیلو گوشت شاید دلیل این مطلب باشد.

اگرچه اخیرا، به دلیل تغییرات نرخ ارز در کشور و نوسانات قیمت نهاده های دامی و در نهایت تقریبا ۲ برابر شدن قیمت گوشت پرورش گوسفند نسبت به قبل مقرون به صرفه تر شده است.

پروژه ترکیب گوسفند نی ریز شروع شد

مهم ترین دلیل پرورش گوسفند در ایران، تولید گوشت قرمز است.

همانطور که در جدول ۲ مشاهده می شود، از ابتدای دهه ۷۰ تاکنون روند تامین گوشت کشور از انواع رایج و متداول دام، دارای افت و خیزهایی بوده و در این مدت، تعداد گوسفند کشتار شده و مقدار کل گوشت تولیدی از گوسفند افزایش داشته است (به ترتیب ۹ و ۵ درصد).

بیشتر بدانید: روش های مؤثر بر بهبود باروری گوسفند

این روند برای بز ۲- و ۱۰درصد بوده است اما در خصوص افزایش ۵۵ درصدی تولید گوشت گاو، در حالی که ۴% از تعداد گاوها کاسته شده است .

در طی تقریبا ۳ دهه میزان تامین گوشت کشور از صنعت پرورش بز به رغم کاهش ۱۳ درصدی از سهم تامین گوشت کشور، تقریبا ثابت و به طور میانگین ۸% بوده است اما گوشت گوسفند به طور میانگین ۳۵% سهم تولید گوشت کل کشور را در این مدت در اختیار داشته است.

اگرچه باید توجه داشت که میزان سهم تامین گوشت گوسفندی از گوشت ساالنه کشور، از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۹۶ روند کاهشی ۱۶% را نشان میدهد و از ۴۵% به ۳۸%رسیده است.

این در حالی است که بیشتر گوشت موجود در بازار از گاو (۵۴%) و مابقی آن (۳%) از سایر دام ها مانند گاومیش و شتر تامین میگردد.

لذا، در اینجا است که ضرورت اصلاح نژاد و بهبود ژنتیکی در دام سبک کشور احساس می شود (جدول ۴).

جدول 2 – تعداد و وزن مصرف انواع دام در کشتارگاه های رسمی ( هزار لاشه - هزار تن)
جدول ۲ – تعداد و وزن مصرف انواع دام در کشتارگاه های رسمی ( هزار لاشه – هزار تن)

شرایط ایستگاه های اصلاح نژاد گوسفند و بز کشور

اولین ایستگاه های پرورش گوسفند و بز کشور (مغان، عباس آباد مشهد و سرخس) در دهه ۱۳۴۰-۱۳۵۰ احداث گردید و تا سال ۱۳۷۸ تعداد ۵۸ ایستگاه در کشور راه انداری شده است. که تحت نظارت معاونت امور تولیدات دامی و یا سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی اداره می شوند.

هم اکنون، این ایستگاه ها یا به فعالیت اصلاح نژادی گوسفند و بز مشغول هستند (۱۷ ایستگاه) یا به بخش خصوصی و شرکت های دانش بنیان واگذار شده اند (۹ ایستگاه)، غیر فعال (۹ ایستگاه) و یا به فعالیت های دیگری جز اصلاح نژاد گوسفند و بز مشغول (۲۳ ایستگاه) می باشند.

ایستگاه ها به دو دسته ایستگاه های اصلی و پشتیبان تقسیم بندی می شوند.

که ایستگاه اصلی به ایستگاهی اطلاق می شود که بر اساس اهمیت نژاد، جمعیت نژاد، نیروی انسانی، امکانات و تجهیزات و عملکرد ایستگاه در سنوات گذشته، به عنوان ایستگاه اصلی در منطقه جغرافیایی خود انتخاب شده و مالکیت و اعتبارات آن باید دولتی باقی بماند.

تقسیم بندی مناطق جغرافیایی در کشور (۸ منطقه) بر اساس تشابه شرایط اقلیمی محیط پرورش دام و سازماندهی و پشتیبانی مناسب تر و صرفه جویی در هزینه های جاری، عمرانی و نظارتی انجام شده است. ایستگاه های پشتیبان، ایستگاه های هستند که به دالیل فنی و اقتصادی می تواند فعالیت آنها در قالب قرارداد مدیریت پیمان به بخش غیردولتی واجد شرایط (با حفظ مالکیت دولتی و کاربری و رعایت دستورالعمل های فنی مرکز) واگذار شود.

بیشتر بدانید: ساختار جمعیتی گوسفندان و تغییرات ژنومیکی در ایران

در واگذاری این ایستگاه ها، اولویت با اتحادیه ها، تعاونی ها، شرکت های تخصصی دامداران، سازمان نظام مهندسی و یا پرسنل شاغل در ایستگاه می باشد.

اهداف ایستگاه های اصلی معاونت امور دام شامل حفاظت ژنتیکی از گوسفند یا بز بومی منطقه جغرافیایی، برنامه اصلاح نژادی هسته باز (Open Nucleus) راس هرم اصلاح نژادی، اجرای پروژه آزمون عملکرد، انتخاب قوچ یا بزهای برتر منطقه جغرافیایی تولید و ذخیره سازی و توزیع اسپرم منجمد قوچ و بز نر نژادهای مختلف گوسفند و بز و تولید قوچ و میش مولد ممتاز گوسفند و بز مناطق مختلف و توزیع آنها در گله های تحت پوشش اقماری بوده است .

پیش‌بینی پاییز سخت برای دامداران

اهداف ایستگاه های پشتیبان نیز مانند اهداف ایستگاه های اصلی ولی در رابطه با اجرای عملیات اصلاح نژادی روی نژاد غالب منطقه میباشد. از سایر فعالیت های هر دو نوع ایستگاه می توان به همکاری های علمی بین مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی، برگزاری دوره های آموزشی و ترویجی مرتبط با پرورش گوسفند و بز و جمع آوری اطالعات، آمار و داده های اصلاح نژادی به صورت منطقه ای یا استانی، اشاره نمود.

پیشینه سوابق اصلاح نژاد گوسفند خالص بومی در ایستگاه ها

اکثر تحقیقات و پایان نامه های دانشجویی مقاطع تحصیالت تکمیلی در ایستگاه های سازمان تحقیقات یا معاونت های امور دام انجام شده است.

ایستگاه هایی که در حال حاضر در زمینه اصلاح نژاد و یا پرورش گوسفند و بز فعالیت میکنند شامل:

  • ایستگاه های اصلاح نژاد گوسفند قزل و ماکویی در شهرهای میاندوآب و ماکو (آذربایجان غربی),
  • ایستگاه اصلاح نژاد گوسفند مغانی (اردبیل)،
  • ایستگاه بز عدنی (بوشهر)، ایستگاه گوسفند زندی (خجیر ورامین)،
  • ایستگاه پرورش و اصلاح نژاد گوسفند لری-بختیاری شولی (شهرکرد چهارمحال بختیاری)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد گوسفند بلوچی عباس آباد (مشهد)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد گوسفند کردی حسین آباد شیروان (خراسان شمالی)،
  • ایستگاه بز کرکی سربیشه (خراسان جنوبی)،
  • ایستگاه گوسفند سنگسری (دامغان)،
  • صفی آباد (دزفول)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد گوسفند افشاری قره چریان (زنجان)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد گوسفند کبوده علی آباد کمین (فارس)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد گوسفند شال اسماعیل آباد و سگزآباد (قزوین)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد بزمرخز سارال (کردستان)،
  • ایستگاه های اصلاح نژاد گوسفند کرمانی و بز رائینی (کرمان)،
  • ایستگاه تحقیقات دامپروری گوسفند سنجابی مهرگان (کرمانشاه)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد گوسفند زل و داالق چالکی و شیرنگ (گلستان)،
  • ایستگاه بز تالی (بندرعباس هرمزگان)،
  • ایستگاه ملی تحقیق و توسعه گاو دو منظوره گاودشت (مازندران)،
  • ایستگاه اصلاح نژاد بز تالی بندرعباس (هرمزگان)
  • و ایستگاه سنتز بز موسسه تحقیقات علوم دامی کشور، هستند.

در بررسی های به عمل آمده از پایان نامه ها ومقالات چاپ شده،
در اکثر تحقیقات انجام شده صفات وزن بدن شامل وزن های تولد، از شیرگیری، شش، نه و دوازده ماهگی در نژادهای مختلف گوسفند بررسی و تجزیه و تحلیل شده است که اطالعات شجره ای و رکوردهای ثبت شده در ایستگاه ها مورد استفاده قرار گرفته است.

همچنین، تعداد اندکی مقاله در زمینه اصلاح نژاد در سیستم روستایی یا عشایری و یا سایر تولیدات مانند شیر، پشم و پوست منتشر شده است.

آنچه مسلم است این است که اینگونه تحقیقات ضمن شناسایی ظرفیت تولیدی تولیدمثلی نژادهای مختلف گوسفند و بز کشور، دست مایه ای برای تربیت متخصصین اصلاح نژاد دام در کشور بوده است (وطنخواه، ۱۳۹۱.)

تعیین روند ژنتیکی صفات مختلف مهم ترین عامل در ارزیابی بازدهی طرح های اصلاح نژادی به شمار می رود و به همین دلیل در ادامه خالصه ای از روند ژنتیکی صفات وزن در برخی نژادها که بر اساس مدل تک متغیره برآورد شده اند، در جدول ۳ آورده شده است.

جدول 3 – خلاصه ای از روند ژنتیکی اصلاح نژاد گوسفندان بومی کشور
جدول ۳ – خلاصه ای از روند ژنتیکی اصلاح نژاد گوسفندان بومی کشور
جدول 4 – خلاصه ای از پیشرفت ژنتیکی اصلاح نژاد گوسفندان بومی کشور
جدول ۴ – خلاصه ای از پیشرفت ژنتیکی اصلاح نژاد گوسفندان بومی کشور

بخش ژنتیک و اصالح نژاد موسسه تحقیقات علوم دامی کشور
منبع: دامیران
نویسندگان: سونیا زکی زاده، سعید اسماعیل خانیان
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=9260
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش اول)

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع:

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید