وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش دوم)
وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش دوم)

وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش دوم)

دلایل عدم موفقیت برنامه های اصلاح نژاد گوسفند بومی

عوامل مختلفی بر موفقیت برنامه های اصلاح نژادی در یک جمعیت موثر است که به طور خالصه به برخی از آنها که در نتیجه گیری های مقالات ذکر شده است، اشاره می شود.

دلیل اول عدم موفقیت برنامه های اصلاح نژاد گوسفند بومی

در اکثر تحقیقات انجام شده، دلایل عمده عدم پیشرفت ژنتیکی مورد انتظار درگله های اصلاحی در ایستگاه های اصلاح نژاد گوسفند در کشور را به عواملی نظیر :

مشخص نبودن اهداف اصلاح نژادی،

عدم استفاده از معیار انتخاب مناسب،

عدم استفاده از روش ارزیابی ژنتیکی و مدل های حیوانی مناسب (روش های برآورد چند متغیره) برای پیش بینی
ارزش اصلاحی حیوانات و ارزیابی آنها،

کم بودن دقت رکوردگیری از صفات تولیدی و ثبت شجره نسبت داده اند.

(وطنخواه و همکاران، ۱۳۸۳؛ یگانه پور و همکاران، ۱۳۹۴؛ ساور سفلی و شریفی، ۱۳۹۴؛ خسروی و همکاران، ۱۳۹۶؛
زمانی و میرزایی سفیدخانی، ۱۳۹۳.)

از طرف دیگر، بیشتربودن روند ژنتیکی به بالا بودن وراثت پذیری صفت وابسته است که در نژادهای مختلف گزارشات متفاوتی به دست آمده است.

جایی که وراثت پذیری پایین است مثل صفات تولیدمثلی، روند و پیشرفت ژنتیکی نیز کمتراست.

دلیل دوم عدم موفقیت برنامه های اصلاح نژاد گوسفند بومی

در برخی موارد حیوانات صرفا بر اساس فنوتیپ انتخاب شده اند که منجر به روندهای ژنتیکی اندک و یا منفی شده است.

این نتایج نشان می دهد که نبود برنامه مشخص و منظم و عدم انتخاب دام های مولد بر اساس ارزش های اصلاحی، (نامور و همکاران، ۱۳۹۶؛ یاوری فرد و همکاران، ۱۳۹۴)

و یا اجرا نشدن کامل برنامه های پیش بینی شده در گله ها یا صلاحی منجر به عدم موفقیت یک برنامه اصلاحی خواهد شد (وطن خواه و همکاران، ۱۳۸۳؛ ساور و سیدشریفی، ۱۳۹۴؛ عموپشت مساری و همکاران، ۱۳۹۴.)

همچنین، کاهش یافتن میانگین ارزش های اصلاحی حیوانات میتواند به دلیل انتخاب پدرهای با ارزش اصلاحی پایین و انتخاب فنوتیپی باشد (یاوری فرد و همکاران، ۱۳۹۴؛ خسروی و همکاران، ۱۳۹۶. )

دلیل سوم عدم موفقیت برنامه های اصلاح نژاد گوسفند بومی

از طرف دیگر، وابسته بودن پرورش گوسفند درسیستم عشایری به تغذیه مرتعی (بیرانوند و همکاران، ۱۳۹۵)،

نوسانات شرایط آب و هوایی و خشکسالی و مدیریتی (بیرانوند و همکاران، ۱۳۹۵؛ یگانه پور و همکاران، ۱۳۹۴؛ کارگر و همکاران، ۱۳۹۳؛ ساور و شریفی، ۱۳۹۴)

مانع بروز پیشرفت ژنتیکی در حد انتظار می شود، زیرا در شرایط محیطی نامساعد، محیط ژنوتیپ حیوان را محدود می کند و پتانسیل ژنتیکی فرد بروز نمی کند.

از این رو پیشبینی ارزش اصلاحی اریب و منجر به عدم دستیابی به هدف مورد نظرمی شود (رشیدی وآخشی، ۱۳۸۶).

بیشتر بدانید: وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش اول)

ارزیابی طرح محوری قوچ

این طرح از سال ۱۳۶۸ به صورت پایلوت در ۸ استان کشور عملیاتی شد و در سال ۱۳۷۹ کل کشور تحت پوشش این طرح قرار گرفت.

در پایان برنامه چهارم توسعه تعداد ۱۲ ایستگاه گوسفند و ۶ ایستگاه بز به همراه ۳۲۰۰ گله تحت پوشش اصلاح نژاد گوسفند و بز قرار گرفت و حدود ۳۵۰ نفر کارشناس علوم دامی متخصص در بخش دولتی و حدود ۱۵۰ شرکت خدمات فنی و مشاوره ای به عنوان پیمانکار عملیات اصلاح نژادی فعالیت داشتند.

این طرح به توجه به میزان اعتبارات و امکانات تخصیص یافته، دستاوردهای قابل قبولی نداشته است هدف طرح محوری قوچ، تولید و توزیع قوچ و بز اصلاح شده با همکاری مردم بوده است که در آن بتوان هسته های پایه با خلوص نژادی بالا در نژادهای گوسفند و بز جهت انجام هر نوع فعالیت اصلاح نژادی شامل سنتز نژاد، آمیخته گری و یا ترکیب نژادی در اختیار داشت.

وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش دوم) - دامیران
ارزیابی طرح محوری قوچ

از دیگر اهداف این پروژه می توان به :

شناخت کامل از وضعیت گله داری کشور،

کسب آمار و رکوردهای در سیستمهای پرورشی گله ها،

ایجاد اهرم های فنی و اجرائی برای جلوگیری از تخریب ژنتیکی و اختلاط بی رویه سرمایه های ژنی گوسفند و بز کشور،

بیماری بی علامت در گوشت‌های تازه

ایجاد شرایط ملموس جهت ترویج و آموزش های فنی و علمی پرورش،

ایجاد ذخیره های ژنی از توده نژادهای گوسفند و بز و حراست از آنها،

اصلاح نژاد و بهبود شرایط محیطی و افزایش توان تولید و تولید و توزیع قوچ و بز اصلاح شده، اسپرم و جنین اشاره نمود (زندیه و همکاران، ۱۳۹۳).

این پروژه از سال ۱۳۸۶به عنوان یک پروژه از طرح ساماندهی دام روستایی بوده است که سالانه ۶۰۰ گله با ۱۳۰ هزار راس دام مولد ماده را تحت پوشش قرار داده است.

اگرچه طی چهار برنامه توسعه ای، پروژه هایی از این قیبل رویکرد مثبتی به توسعه پرورش گوسفند و بز داشته است ولی به دلیل عدم انسجام برنامه و اعتبارات قابل توجه و جامعیت اقتصادی، اجتماعی و درآمد زایی متاسفانه باعث پیشرفت حرفه دامداری و جذب سرمایه گذاران جدید و جوان نشده است.

عواملی در این راستا دخیل بوده اند که میتوان مختصرا به موارد ذیل اشاره نمود:

از آنجایی که زیربخش دام و طیور مانند کشاورزی در برنامه ریزی توسعه ای از اولویت و محوریت برخوردار نبوده است؛

لذا، باعث کم توجهی به سرمایه گذاری و عدم زیرساخت سازی این بخش شده است.

همچنین، سیاست حمایتی دولت در تامین گوشت قرمز و سفید از طریق توسعه واحدهای مرغداری و پرورش گوساله و یا واردات گوشت منجمد انجام شده و به زیرساخت گوسفنداری نگاهی وجود نداشته است.

از طرف دیگر، بروز خشکسالی های متوالی و ضرر و خسارت در سیستم پرورش مرتعی و عشایری و نیمه عشایری باعث کاهش جمعیت دام و خروج سرمایه و سرمایه گذار از این بخش شده است.

علاوه بر عوامل محیطی، بهره وری پایین این حرفه باعث کاهش درآمد و رونق اقتصادی و نهایتا خروج نیروی انسانی متخصص، مجرب و با دانش بومی و حذف تدریجی گوسفند و بز از چرخه تولید و اشتغال و تولید ثروت ملی از زیربخش شده است.

در این بین، عدم وجود استراتژی و خط مشی اصلاح نژادی و مدیریت پرورشی، تغذیه ای و تولیدمثلی در گوسفند و بز نیز مزید علت شده است.

پیشنهادات عملی الزام برای دستیابی به بهبود ژنتیکی در گوسفندان بومی

به منظور بهبود صفات در گوسفندان بومی و به دست آوردن پیشرفت ژنتیکی قابل ملاحظه، توصیه می شود:

۱- در خصوص عملیات اصلاح نژادی توجه به انتخاب حیوانات (به ویژه قوچ ها) بر اساس ارزش اصلاحی (شهدادی وساقی، ۱۳۹۶؛یگانه پور و همکاران، ۱۳۹۴)، طراحی برنامه های مناسب اصلاح نژادی (ساورسفلی و همکاران، ۱۳۹۵ )، توسعه و تکمیل شاخص انتخاب صفات مهم اقتصادی و توجه به ضرایب اقتصادی مناسب جهت رسیدن به پیشرفت ژنتیکی و افزایش سودآوری (ساورسفلی و همکاران، ۱۳۹۵؛یگانه پور و همکاران، ۱۳۹۴ ،) ضروری است.

۲- به دلیل آنکه صفات مختلف می توانند با یکدیگر همبستگی داشته باشند (انتخاب همبسته) و یا آنکه برخی صفات تحت تاثیر عوامل ژنتیک مادری و محیط دائمی مادر قرار گیرند. وزن تولد و از شیرگیری انتخاب مدل های آماری مناسب باعث برآورد صحیحی از ارزش های اصلاحی حیوانات و روندهای ژنتیکی می شود.

۳- از طرف دیگر، شرایط محیطی مناسب مانند بهبود شرایط مدیریتی و تغذیه ای برای نژادهای بومی ایجاد گردد تا زمینه بروز پتانسیل های ژنتیکی وجود داشته باشد (ساورسفلی و همکاران، ۱۳۹۵؛ یگانه پور و همکاران، ۱۳۹۴ .)

طرح آمیخته گری گوسفندان بومی با نژادهای خارجی پرتولید

به دلایلی که در بالا ذکر شد و منجر به عدم موفقیت مورد انتظار در پرورش و اصلاح نژاد گوسفندان بومی خالص شده است.

ایده استفاده از نژادهای خارجی  پربازده در سال های اخیر پر رنگ تر شده است.

از سال ۱۳۹۱ به بعد که طرح استفاده از نژادها ی پربازده مانند رومانف توسط معاونت امور دام به منظور آمیخته گری ۱۳ نژاد گوسفندان بومی مانند نژادهای کردی، شال، سنجابی، زل، دالاق و تقریبا الان در سراسر کشور رقم خورد.

نژاد رومانف نژاد بومی منطقه ولگای روسیه است که نژادی پر بازده محسوب می شود.

قابلیت دوقلوزایی آن بالا و تعداد ۹ بره متولد شده در یک سال و بره زا یی ۲۵۰ درصد برا ی میش های این نژاد ثبت شده است (ریکاردو و همکاران، ۱۹۹۰).

وضعیت پرورش بز تالی در استان هرمزگان

برخی نتایج منتشر شده است که تایید کننده برتری دورگه ها می باشد، اگرچه سرنوشت نسل های بعدی آن و تلاقی های بعد از انتشار گزارش ها،نامشخص است.

در اینجا به پاره ای از نتایج اشاره می گردد.

در مهر ۱۳۹۲ مطالعه ای برای بررسی آمیخته های زندی – رومانف با بره های زندی خالص تا سن از شیرگیری در استان قم انجام شد.

همانگونه که انتظار می رفت،

حاکی از تاثیر اثر هتروزیس در بالا بردن میانگین وزن شیرگیری در بره های دورگ (۴۵,۲۶ در مقایسه با ۲,۲۱کیلوگرم)

و میانگین رشد روزانه قبل از شیرگیری (۸۸/۲۴۵ در مقایسه با ۲۲/۱۸۷ گرم)،

میانگین مجموع وزن بره های متولد شده در هر زایش (۷۸/۵ به ۹۲/۴کیلوگرم)

و میانگین مجموع وزن بره های از شیرگرفته شده (۰۴/۳۵ به ۱۲/۲۷کیلوگرم) بود (خجسته کی و همکاران، ۱۳۹۵.)

نکته قابل توجه در این مطالعه، بازده نامناسب روش لاپاراسکوپی در باروری میش های زندی با اسپرم رومانف بود .

در مطالعه ای در نژاد شال و آمیخته های آن با نژاد رومانف مشخص شد که

میانگین وزن بره های آمیخته شال-رومانوف و بره های خالص نژاد شال به ترتیب ۹/۳ کیوگرم (در مقابل ۸/۳ نژاد خالص)،

میانگین تولید پشم ۸/۰ (در مقابل ۹/۰ کیلوگرم نژاد خالص)،

سن بلوغ ۴ ماه (در مقابل ۷ ماه در نژاد خالص)

و نرخ چند قلوزای ى ۶۵ درصد (در مقابل ۳۵ درصد در نژاد خالص) بود.

در دو معیار اول اختالف معنیدارى مشاهده نشد ولی در سن بلوغ و نرخ چندقلوزای تفاوت معنی دار بود (پور حاجی و حسین زاده، ۱۳۹۷).

بیشتر بدانید: پرورش گوسفند در استرالیا

در تحقیق رضایی و همکاران (۱۳۹۷). بیشتربودن میانگین افزایش وزن روزانه و بازده لاشه گرم و کمتر بودن ضریب تبدیل خوراک در آمیخته های لر-بختیاری با رومانف گزارش شده است.

این محققین با توجه به عملکرد بره های نسل اول آمیخته، آنها را در کنار بره های خالص، برای پروار بندی در شرایط استان خوزستان توصیه کرده اند.

اگرچه تایید نتایج را منوط به تحقیقات بیشتردانسته اند.

اشکالاتی که به واردات نژادهای پربازده (پر تولید) خارجی و انجام آمیخته گری نژادها ی بومی با آنها در راستای رسیدن به هدف افزایش تولید گوشت وارد است، را می توان به صورت ذیل خالصه نمود:

  1. باید توجه نمود که قبل از ورود نژادهای خارجی، ابتدا باید پتانسیل های نژادهای داخلی به خوبی مطالعه شود و در صورتی که مشخص شد با انجام عملیات اصلاح نژادی، پاسخی به انتخاب نمیدهند، اقدام به معرفی نژاد خارجی به آنها نمود. لذا، اهداف اصلاحی هر نژاد باید در برنامه اصلاح نژاد ایستگاه ها تعیین و مشخص گردد
  2. نژاد خارجی قوچ برای اقلیم های مختلف ایران به خوبی مطالعه نشده است، اینکه آیا نژادهای مختلف باید در نظر گرفته شوند و آیا نمیتوان نژاد بهتری از نژادهایی که تاکنون وارد شده اند، پیدا کرد. در این راستا، قبل از اقدام به واردات بی رو یه گوسفندان خارجی که عملکرد آنها در شرایط مختلف آب و هوایی ایران هنوز مشخص نیست، بهتر است اقدام به بررسی ها ی محدود و به صورت پایلوت نمود.
  3. نکته مهم، اینکه تاکنون اکثر آمیخته گری ها کنترل نشده انجام شده است و برنامه مشخص و مدونی برای ادامه کار آمیخته گری تعریف نشده است. این مطلب که سرنوشت نسل های بعد از F1 چگونه خواهد بود، در هاله ای از ابهام است که متاسفانه می تواند به از بین رفتن ذخایر ژنتیکی گوسفند کشور منتهی شود.
  4. مطالعه کامل و جامع روی عملکرد آمیخته های نژادهای بومی مختلف با نژادها ی خارجی صورت نگرفته است و یا به دلیل عدم کفایت تعداد داده ها قابلیت نتیجه گیری وجود ندارد تا مشخص شود راندمان و بازده آمیخته گری کنونی به چه سمت وسویی حرکت کرده است؛ نقش آمیخته ها در حل مشکل تامین گوشت یا شیر کشور چه سهمی از تولیدات کل را به خود اختصاص داده است. از طرف دیگر، متولیان این پروژه چه تضمینی برای موفقیت در این برنامه دارند و اگر برنامه موفق نشد آیا جبران خسارات به دامداران انجام خواهد گرفت؟
معرفی داروی Gentamicin sulfate
وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش دوم) - دامیران
طرح آمیخته گری گوسفندان بومی با نژادهای خارجی پرتولید

آینده اصلاح نژاد دام در کشور

برای پیش بینی آینده هر سیستم و فعالیتی، ابتدا باید به بررسی روند گذشته و حال آن پرداخت تا تفاوت بین وضعیت موجود با مورد انتظار را دریافت.

گوناگونی دام های مختلف در سیستم تولید کشور و تنوع سیستم های پرورشی و اقلیم های متفاوت، نیازمند برنامه مدون با توجه به شرایط متفاوت هر منطقه و سیستم پرورش دارد.

هدف از اصلاح نژاد و برنامه های اصلاح نژادی، تغییر ساختار ژنتیکی جمعیت ها به منظور افزایش سود میباشد.

مهم ترین ابزارها ی اصلاح نژاد برای رسیدن به این مهم، شناسایی افراد برتر و طراحی تلاقی های مناسب برای تولید فرزندان نسل آینده
است و ابزار لازم برای شناسایی دام برتر، ارزیابی ژنتیکی و تعیین پتانسیل ژنتیکی هر فرد میباشد.

در برنامه های ارزیابی ژنتیکی کلاسیک، ثبت شجره و رکوردبرداری دقیق از صفات مهم اقتصادی از ملزومات است.

داشتن تنوع ژنتیکی کلید یافتن تفاوت های بین افراد و شناسایی افراد برتر است.

خوشبختانه در بین نژادهای دام بومی ایران، تفاوت های داخل و بین نژادی مناسبی وجود دارد که می توان از آنها برای تعریف هدف و شناسایی افراد برتر بهره برد .

در دهه های گذشته، به دلیل استفاده از تکنیک تلقیح مصنوعی و سهولت انتقال مواد ژنتیکی، آمیخته گری بی رویه و بدون هدف مشخص گاوهای بومی با نژادها ی پرتولید گاو شیری (به ویژه هلشتاین) سرعت گرفت؛ به طوری که باعث از بین رفتن تعداد زیادی از گاوهای بومی و افزایش حجم وسیعی از گاوهای آمیخته شده است.

بیشتر بدانید: آشنایی با مهم ترین بیماری های گوسفندان

این امر خود به از بین رفتن ذخایر ژنتیکی کشور انجامید و نژادهایی که سالیان متمادی توسط طبیعت مورد گزینش قرار گرفته بودند و باشرایط محیطی سازگار شده بودند را منقرض کرده است.

اکنون، ادامه روند آمیخته گری در دام سبک کشور در حال رخ دادن است، زنگ خطری برای مسوولان کشوری میباشد تا از گذشته ی اصلاح نژاد گاو درس گرفته و تا فرصت باقی است در جهت برنامه ریزی مدون اصلاح نژاد گوسفند و بز با محوریت اصلاح نژاد دام بومی و یا آمیخته گری کنترل شده با تبیین اهداف اصلاح نژادی مدون، اقدام نمایند.

با بررسی های نتایج تحقیقات اصلاح نژاد در گوسفند در طی ۳ دهه اخیر مشخص می شود که به دلیل عواملی نظیر مشخص نبودن اهداف اصلاح نژادی، عدم استفاده از معیار انتخاب مناسب و بهینه نبودن شرایط محیطی، برنامه های اصلاحی موفقیت چندانی حاصل نکرده اند.

همچنین، بدون بررسی پتانسیل های ژنتیکی و داشتن برنامه های مدیریتی اصلاح نژاد، ناجوانمردانه اقدام به زدن برچسب نامطلوب بودن تولید به این نژادها شده است تا راه برای واردات بی رویه گوسفند زنده یا اسپرم منجمد فراهم شود.

بهتر است تا هنوز وقت باقی است، با شناسایی قابلیت ها و پتانسیل های ژنتیکی دام های بومی اقدام عاجل در راستای اقتصادی ترنمودن این دام ها به عمل آید.

بدیهی است، هر چقدر میزان تولیدات دام بیشتر باشد نیازها ی تغذیه ای نیز بالاتر است، اما آنچه که تاکنون رخ داده، تامین نکردن احتیاجات غذایی دام و انتظار بیهوده از تولید بالا از نژادهای داخل بوده است.

بهتر است ضعف مدیریتی و تخصصی پرورش دام را به پای ظرفیت نژادی دام بومی ننوشت. برای رسیدن به بالای نردبان نیاز است تا پله ها یکی پس از دیگری طی شوند و نمیتوان ناگهان به پله آخر جهش کرد.


بخش ژنتیک و اصالح نژاد موسسه تحقیقات علوم دامی کشور
منبع: دامیران
نویسندگان: سونیا زکی زاده، سعید اسماعیل خانیان
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=9281
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
وضعیت اصلاح نژاد گوسفند در ایران (بخش دوم)

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع:

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید