وضعیت پرورش بز ندوشن در استان یزد
وضعیت پرورش بز ندوشن در استان یزد

وضعیت پرورش بز ندوشن در استان یزد

تاریخچه پرورش بز در استان

شهرستان ندوشن، روزگاری در کنار جاده ی ابریشم محل گذر کاروانیان بوده، اما اکنون به دلیل دوری از جاده های اصلی تردد، از رونق گذشته اش کاسته شده است.

این شهر کماکان یکی از مراکز عمده تولید لبنیات است و با اینکه شهر کوچکی است، آثار تاریخی فراوانی دارد.

حرفه دامداری در ندوشن که عمده ترین قطب دامداری استان یزد به شمار میرود به پیش از اسلام باز میگردد.

یعنی زمانیکه فردی به نام ندوش برای پیدا کردن آب و زمین مساعد برای کشاورزی قدم به اطراف ندوشن امروز گذاشت. ندوش با حفر قنات، آب لازم برای کشاورزی را از دل زمین بیرون آورد و به کشاورزی پرداخت .

همچنین او در کنار کشاورزی، چند رأس دام برای امرار معاش خود خریداری کرد و به ندوشن آورد.

به این ترتیب دامداری در منطقه ندوشن با کمترین لطمه به طبیعت قرن های متمادی ادامه یافته است به طوری که همواره دامداری و حفظ مراتع در منطقه ندوشن مکمل یکدیگر بوده اند.

اما امروزه با پیدایش و گسترش معادن در این منطقه، شاهد تخریب مراتع و تهدید و تضعیف نژاد بز قرمز ندوشن هستیم، تخریبی که سریع انجام میشود ولی پیامدها و اثرات آن مدتها گریبانگیر منطقه خواهد بود.

مناطق پراکنش جغرافیایی

بز ندوشن بومی منطقه ندوشن است اما در سایر مناطق استان از جمله در بخش عقدا نیز پراکندگی دارد .

ندوشن در فاصله ۹۰ کیلومتری مرکز استان و در محدوده ی جغرافیایی ۴۶،۳۱ تا ۱۵،۳۲ عرض شمالی و ۲۴،۵۲ تا ۴۷،۵۳ طول شرقی گسترده شده است.

بیشینه ی ارتفاع از سطح دریا، ۳۲۶۶ متر در ارتفاعات گلویک و کمینه ی آن، ۱۵۲۹ متر و در نزدیکی روستای نیوک است.

وسعت مراتع ۸۶۸۳۳ هکتار است که  ۷۸/۵درصد کل اراضی منطقه را دربر می گیرد .

میانگین بارندگی سالیانه در این منطقه ، ۱۴۰ میلی متر است . بزها برای تغذیه به مرتع وابسته اند و تنها در زمستان هنگام یخبندان، برای ۱۵ تا  ۳۰ روز تغذیه ی دستی میشوند.

جمعیت بز ندوشن

شمار این بز ها در منطقه ی ندوشن، بالغ بر ۷۰۰۰۰ رأس و اندازه ی گله ها از ۱۵۰ تا ۵۰۰  رأس متغیر است.

وضعیت پرورش بز ندوشن در استان یزد - دامیران
پرورش و نگهداری گله های بز ندوشن به شیوه مرتعی انجام میشود.

روش های پرورش بز ندوشن

پرورش و نگهداری گله های بز ندوشن به شیوه مرتعی انجام میشود.

با توجه به سنت گله داری خاص، پهنه بندی دقیق سامانه های مرتعی در این منطقه، فصلی بودن زاد و ولد در گله ها و کوچ دسته جمعی در فاصل های کوتاه، دامداران در تقویم گله داری خود در فصل جفتگیری و در زمان آمیزش گله از نر بزهای انتخابی مناسب استفاده میکنند.

به این منظور برای جلوگیری از زایش پاییزه در سال های پرباران، گله داران نر بز ها را از اواخر اردیبهشت تا شهریورماه در گله ای جداگانه در مرتعی منفک با تغذیه مناسب و رعایت اصول بهداشتی نگهداری میکنند که اصطلاحاً به آن نر چرانی میگویند.

سپس در فصل جفتگیری نرها را برای جفتگیری با ماده ها به نسبت مناسب در گله ماده مورد نظر رها مینمایند.

زنگ خطر صنعت دامپروری به صدا در آمد

برای این هدف، گله نر بز در محل خاصی نگهداری نمیشود و هر سال با توجه به وضعیت مراتع در مناطقی که تراکم گله ها در آنها کمتر است چرا میکنند که دسترسی دامداران به آن تقریباً یکسان است.

تغذیه کمکی در این گله شامل جو و کنسانتره است که به عنوان جیره فلاشینگ (خالداری) قلمداد شده و در صورت خشکسالی، برای جبران کمبود فیبر در غذا، کاه نیز به تغذیه کمکی اضافه میشود.

اشتغال زایی

منطقه ندوشن با داشتن حدود ۴۰۰۰۰۰ هکتار مرتع از مهم ترین مناطق حاوی مراتع استان یزد میباشد.

تعداد ۱۵۳ پروانه مرتعی که نزدیک به ۲۰۰ خانوار به عنوان دامدار به طور مستقیم و بیش از ۱۰۰ خانوار به طور غیرمستقیم در ارتباط با مراتع و دامداری مشغول به کار هستند که ساختار اجتماعی و معیشتی ندوشن و اطراف این بخش را تحت تاثیر قرار داده و در اقتصاد شهر ندوشن جایگاه خاصی دارد.

اشتغالی پایدار که قرن ها خانوارهای زیادی بدان وابسته بوده و از آن امرار معاش کرده اند و تا به امروز و همچنین در آینده ادامه خواهد داشت .

ایجاد زیر ساخته ای مناسب در ندوشن در زمینه امنیت، سوخت، آب و خدمات رسانی به ساکنین منطقه برای ایجاد روحیه و انگیزه بیش تر جهت سکونت در منطقه و جلوگیری از مهاجرت به شهرهای دیگر در رونق گله داری و پرورش بز ندوشن تأثیر گذارخواهد بود.

ویژگی های ظاهری بز ندوشن

بز ندوشن از توده های نادر و محلی بز ایرانی بوده و بز شیری و کرکی با جثه ای کوچک و بومی منطقه ی ندوشن در جنوب غربی استان یزد است .

این توده ژنتیکی به رنگ قهوه ای تا قرمز تند و اکثراً قرمز حنایی است اما دارای لکه های سفید در ناحیه سر، دست و پا و گوش میباشد و شماری از آنها سیاه رنگ هستند .

تعدادی از بز ها بدون شاخ ولی نر بز ها شاخ دار هستند .

کمبود روی (زینک) در گوساله ها

این توده ژنتیکی در تمام شهرستان های استان پراکنش دارد و مهم ترین شاخص نژادی آن، مقاومت بالا در برابر شرایط اقلیمی سخت، به ویژه تحمل بالای تشنگی و گرسنگی در مواقع خشکسالی و راهپیمایی طولانی در مراتع بخصوص در سال های کم باران است.

صفات تولیدی و تولید مثلی بز ندوشن
صفات تولیدی و تولید مثلی بز ندوشن

صادرات

با توجه به این که کسب و کار و امرار معاش و فلسفه وجودی ندوشن بر مبنای اقتصاد دامپروری است در اولین قدم ثبت جهانی بز ندوشن مد نظر می باشد .

برند محصولات ندوشن که در کشور شناخته شده بوده و باید کوشید تا جهانی شود.

با توجه به اهمیت حفظ و نگهداری از دانش بومی منطقه ندوشن که از نسل های گذشته و با قدمتی ۸۰۰۰ ساله به یادگار مانده، باید با برنامه ریزی مناسب از این میراث و گنجینه گران بها به خوبی استفاده شود تا دامپروری در ندوشن با نگاهی نو و با استفاده حداکثری از ظرفیت گردشگری و توریستی در دستور کار قرار گیرد و رونق دوباره پیدا کند و شاهد گله های ۱۰۰۰ رأسی و مراتعی آباد و خوب باشیم.

در این صورت زمینه مناسبی برای صدور محصولات با برند بز ندوشن مانند پنیر که دارای طعم و مزه منحصر به خود است فراهم خواهد آمد.

موارد استفاده تولیدات از بز ندوشن

شیر تولیدی بصورت خام یا فرآورده های مختلف بخصوص ماست و پنیر (پنیر معروف ندوشن) به بازار داخلی بویژه مصرف کنندگان استان یزد و حتی خارج از استان عرضه می شود .

منطقه ندوشن از یک برند خاصی در تولید یکسری از محصولات ، بویژه “پنیر معروف بز ندوشن ” برخوردار است که شهرتی جهانی داشته و پنیری مرغوب با طعم و مزه خاص است که به استان های مجاور نیز صادر شده و تحت عنوان پنیر ندوشن شناخته میشود.

همچنین بزهای این توده ژنتیکی هر ساله نیز مقدار قابل توجهی کرک با کیفیت برای استفاده در صنایع منسوجات فراهم می آورند.

پشم چینی گوسفندها و بزها طی مراسمی خاص و توسط دوکارد انجام میشود که زنان روستا نیز در آن مشارکت دارند .

مرگ خاموش صنعت دامپروری با کشتار دام‌های مولد

کود بز ندوشن که یکی از کودهای با ارزش برای درختان، بخصوص پسته محسوب میشود، علاوه بر استان یزد بیشتر به استان کرمان صادر میشود و در اوایل دهه ۴۰ شمسی که هنوز نفت به مقدار کافی در دسترس همگان نبود بیشتر برای روشنایی از آن استفاده می شد .

افزون بر محصولات گله داری، صنایع دستی از جمله مهم ترین محصولات دیگر منطقه ندوشن محسوب میشوند که متأسفانه اقدامات شایسته ای جهت معرفی، برندسازی و بازاریابی این محصولات صورت نگرفته است.

اقدامات انجام شده جهت شناسایی و اصلاح نژاد بز ندوشن

در سال ۱۳۶۵عملیات طرح تولید قوچ و نر بز اصلاح شده در سطح کشور آغاز شد و استان یزد در سال ۱۳۶۸ با ۱۰ گله دربرگیرنده پنج گله بز و پنج گله گوسفند کار خود را شروع کرد.

از میان گله های بزی، سه گله بز ندوشن در مراتع ندوشن و یک گله دیگر در منطقه عقدا تا ندوشن مستقر بود.

اهداف این طرح عبارتند بودند از:

۱- اجرای برنامه اصلاح نژادی در گله.
۲- ایجاد واحدهای صنعتی پرورش گوسفند و بز در پهنه های واگذار شده به متقاضیان.
۳- برطرف نمودن مشکلات گله داران مرتعی
۴- توزیع نر بزهای تولیدی با امتیاز تولید مثلی بالا بین گله داران به منظور افزایش تولید دام ها.

در سال ۱۳۹۵ نیز برنامه های اصلاح نژاد گوسفند و بز در سه سامانه ذیل در استان در حال اجرا میباشد.

۱- سامانه مرتعی (با حمایت جزئی از دامداران، ساماندهی و روش به گزینی نژاد در دام های مرتعی)
۲- سامانه مزرعه ای (با تلاقیگری بین دام های چکنه و نژاد خالص به روش تلقیح مصنوعی در ارتقاء تولید دام ها)
۳- سامانه سیستم بسته (با تبلیغ و تشویق جوانان جویای کار در ایجاد واحدهای صنعتی پرورش دام سبک)

راهکارهای پیشنهادی برای بهبود عملکرد

۱- رعایت تناسب تعداد دام و ظرفیت مرتع با نظارت جدی اداره منابع طبیعی وبرخورد با افراد خاطی.
۲- حمایت مسئولین از دامداران در خشکسالیها جهت ارائه علوفه یارانه ای وخرید دام مازاد با قیمت مناسب.
۳- معرفی فرهنگ گله داری منطقه ندوشن در سطح کشور.

بز ندوشن
بز ندوشن

معرفی بزهای بومی ایران
منبع: دامیران
نویسندگان: نادر پاپی و فرهاد میرزایی
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=9728
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
وضعیت پرورش بز ندوشن در استان یزد

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع:

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید