وضعیت پرورش بز کرکی رایینی کرمان و بزهای بومی خراسان شمالی
وضعیت پرورش بز کرکی رایینی کرمان و بزهای بومی خراسان شمالی

وضعیت پرورش بز کرکی رایینی کرمان و پرورش بز های بومی خراسان شمالی

تاریخچه پرورش بز در استان کرمان

برای پی بردن به تاریخ پرورش بزهای کرکی در استان کرمان باید به تاریخ استفاده از کرک، نظری انداخت.

طبیعتاً تاریخ پرورش بزهای کرکی بر تاریخ فرآوری و تولید مصنوعات کرکی سبقت خواهد گرفت. یکی از مهم ترین مصنوعات کرکی در ادوار گذشته، شال بوده است.

دهخدا در تعریف شال آورده:

پارچه کرکی و یا پشمی مخصوص که در شهرهای ایران به خصوص کرمان بافته میشود.

همچنین دکتر معین آورده است:

نوعی پارچه ساده یا گلدار که از کرک یا پشم میبافند. در منابع تاریخی (گزارش جرجی زیدان) برای اولین بار از شال کرمانی در حدود سال ۳۳۳ هجری قمری و ۹۴۴ میلادی نام برده شده است.

در سفرنامه مارکوپولو نیز به رواج مصنوعات بافتنی در کرمان اشاره شده است. در سال ۱۸۷۹ میلادی در گزارش تلگرافچی فرنگی آمده، کرمان شالباف خانه زیاد دارد و ۱۵۰۰۰ شالباف دارد.

استاد باستانی پاریزی از قیام شالبافان کرمان به عنوان اولین قیام کارگری ایران نامبرده است.

در دوره فتح علیشاه قاجار تعدادی از بزهای کرمان به نواحی و ایلات دیگر برده شد، اما کرک تولیدی در نواحی دیگر ازلحاظ کیفیت و مرغوبیت افت داشته، به طوریکه باستانی پاریزی معتقد است در کرمان به علت کمی بارندگی کرک بزها مرغوب است.

مناطق پراکنش جغرافیایی

عمده بزهای پرورشی در منطقه کرمان به جز نواحی گرم جنوب که هم مرز با استان هرمزگان میباشد کرک تولید می نمایند و البته در نواحی شرقی و شمالی استان، بزها معمولاً کوچک جثه بوده اما از مقاومت بالایی در برابر شرایط سخت محیطی برخوردارند و به رنگ های قهوهای سرخ و سیاه دیده شده و کرک تولیدی کمی دارند.

معروفیت عمده بزهای کرکی کرمان به واسطه توده ژنتیکی رایینی است که بیشتر در ارتفاعات مرکزی و غربی استان در شهرستان های بافت، رابر، سیرجان و بردسیر پرورش مییابند.

بیشتر بدانید: چون و چرای پرورش بز

پرورش دهندگان عمده این توده ژنتیکی ایلات و عشایر طوایف رایینی، غربا، جبالبارزی، افشار، بهزادی و لر میباشند.

ایل رایینی به عنوان اصلی ترین پرورش دهنده این دام بوده و گله های یکدست و خالص بز کرکی رایینی در میان دامداران این ایل یافت میشود و نام رایینی جهت این توده ژنتیکی دام نیز برگرفته از نام همین ایل است.

این ایل از معدود ایلات استان کرمان است که هنوز به شیوه کوچ نشینی ادامه حیات میدهد و شامل ییلاقنش ینان ارتفاعات و مراتع شهرستان های بافت، رابر، بردسیر و سیرجان و قشلاق نشینان شهرستان ها ی گرم جنوب استان و شهرستان های رودان و حاجی آباد در استان هرمزگان است.

روش های مؤثر بر بهبود باروری گوسفند

جمعیت

بر اساس آخرین برآوردهای صورت گرفته حدود ۲ میلیون رأس بز کرکی در ۲ استان کرمان پرورش مییابد.

روش های پرورش رایینی کرمان

بیشتر جمعیت این دام به صورت گله ای و با روش عشایری پرورش داده میشود و تاکنون پرورش صنعتی این دام تجربه نشده است.

اشتغال زایی

نزدیک به ۱۲۰۰۰ خانوار از عشایر و روستاییان استان از محل پرورش این دام ارتزاق می نمایند.

ارتباط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی با جوامع عشایری و روستایی

اهمیت بز کرکی رایینی در سطح کشور و جهان تولید الیاف کرک نسبتاً مرغوب میباشد اما در حال حاضر با توجه به اینکه کرک و مو برداشت شده از بدن دام نیاز به فرآوری و انجام عملیات شستشو و موکشی داشته تا به نخ و مصنوعات کرکی تبدیل گردد وهیچ یک از زنجیره های فرآوری در استان کرمان موجود نیست، کرک تولیدی عشایر توسط دلالان با بهای اندک خریداری می گردد و این امر باعث شده است که ارزش تولید کرک در مقابل تولید شیر، محصولات لبنی و گوشت ناچیز باشد و در نهایت برخی از دامداران به آمیزش این توده ژنتیکی با نژادهای گوشتی و شیری ترقیب میشوند، هرچند طبیعت خاص بز کرکی رایینی در راهپیمایی و کوهنوردی تا کنون سدی در این مسیر بوده است.

بیشتر بدانید: پرورش بز در آذربایجان شرقی و غربی

ویژگی های ظاهری بز

این بز دارای دو نوع پوشش میباشد، پوشش روی بدن حیوان از جنس مو و پوشش زیر آن از جنس کرک (کشمیر) است.

رنگ الیاف پوششی این بز شامل سفید، قهوه ای روشن تا قهوه ای تیره و خاکستری می باشد .

اکثر این بزها شاخ دارند. به طوریکه در بزهای ماده شاخ ظریف و باریک و در بزهای نر شاخ ضخیم و تا حدودی پیچ خورده میباشد .

در این حیوانات پستان قیفی شکل و گردن نسبتاً کوتاه است.

در بزهای کرکی در فصل بهار ابتدا کرک های ناحیه گردن آشکار میشوند و با چاق شدن تدریجی دام، کرک قسمت های خلفی شروع به ریزش میکند.

صفات تولیدی و تولید مثلی بز بومی خراسان شمالی
صفات تولیدی و تولید مثلی بز بومی خراسان شمالی

صادرات بز و فرآورده ها

این دام به دلیل تولید الیاف بسیار ارزشمند و کم نظیر، در دنیا از جایگاه و یژه ای برخوردار بوده و کرک آن در بازارهای جهانی باقیمت قابل توجهی به فروش با افزایش تولید الیاف به عنوان یک کالای غیرنفتی ارزآور، میتوان آن را به خارج از کشور صادر نمود.

موارد استفاده تولیدات بز

در سیستم پرورش عشایری بزها بهصورت زنده به فروش میروند .

شیر تولیدی به صورت محصولاتی مثل کشک، دوغ، ماست، روغن و پنیر فروخته شده و خام فروخته نمیشود.

قربانی دام و دامدار

متأسفانه کرک تولیدشده بهصورت خام و بدون اینکه تبدیل به نخ یا پوشاک و البسه گردد به خارج از کشور برای فروش در بازارهای اروپایی صادرشده میشود و کشور و دامداران از ارزش افزوده آن کمتر بهره مند شده اند.

اقدامات انجام شده جهت شناسایی و اصلاح نژاد بز

از جمله کارهای اجرایی که در خصوص حفظ، حراست و اصلاح نژاد بزهای کرکی رایینی در ایران صورت گرفته است تأسیس مرکز اصلاح نژاد بز کرکی رایینی در شهرستان بافت در استان کرمان می باشد که با هدف تولید بزهای نر مرغوب و توزیع آن در بین دامداران فعالیت مینماید.

بیشتر بدانید: اهمیت پرورش بز و معرفی انواع نژادهای آن

راهکارهای پیشنهادی برای بهبود عملکرد

۱- افزایش تعداد بزغاله ها بهصورت سه زایش به جای دو زایش در طول دو سال

۲- ایجاد تشکل های روستایی از زنان برای فرآوری کرد

۳- انتقال فن آوری های جداسازی کرک و مو و تولید نخ و نیز سرمایه گذاری بر روی توسعه کرک

بزهای بومی خراسان شمالی

تاریخچه پرورش بز در استان خراسان شمالی

در مورد تاریخچه پرورش بز در استان خراسان شمالی اطلاعات قابل استنادی در دسترس نمیباشد.

مناطق پراکنش جغرافیایی

بز بومی یکی از بزهای استان خراسان شمالی است که منطقه عمده پراکنش آن، شهرستان های اسفراین، مانه و سملقان و ارتفاعات راز و جرگلان میباشد.

زیستگاه اصلی این دام، ظاهراً مهاباد آذربایجان میباشد.

جمعیت بز

به دلیل تلاقی های ناخواسته با بزهای پاکستانی و بزهای غیربومی موجود در استان، جمعیت واقعی این دام مشخص نیست و تعداد بسیار اندکی از این توده بومی با حداقل فنوتیپ استاندارد نژادی در خانه های روستایی و گله ها مشاهده می شوند.

با این وجود، براساس برخی آمارهای غیرمستند ، حدود  ۳۱۶۶۰۰رأس بز و بزغاله بومی در استان وجود دارد.

بیشتر بدانید: پرورش بز خلخالی در استان اردبیل

روش های پرورش بز

جمعیت این دام به صورت گل های و با روش سنتی پرورش داده میشود و تاکنون پرورش صنعتی این دام تجربه نشده است. این دام به عنوان یک بز گوشتی، کرکی و شیری (سه منظوره) میباشد.

اشتغال زایی

در استان خراسان شمالی تعداد ۳۸۶۲۵ نفر بهره بردار مربوط به پرورش دام سبک وجود دارد که ۴ درصد آنها صرفاً بزدار و بقیه یا به پرورش گوسفند و یا مخلوط بز و گوسفند مشغول هستند.

معمولاً پرورش دهن دگان بز با وجود آن که اطلاعات فنی چندانی در زمینه پرورش این دام ندارند، به دلیل کمک به وضعیت اقتصادی خود و نیز هدایت گله های گوسفند خود در کوچ، به این نوع حیوان علاقه دارند و با توجه به مراتع تحت قرق محیط زیست و منابع طبیعی، بز کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

محدودیت صنعت دامپروری در تولید پاییزه به دلیل دام مازاد

ارتباط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی با جوامع عشایری و روستایی

نگهداری و پرورش بز بومی غالباً در گله های نسبتاً کوچک میباشد.

شایان ذکر است که بز بومی بر خلاف بزهای دیگر، توان راهپیمایی و کوچ مسافت های طولانی و همچنین مقاومت بالا در شرایط محیطی را دارد.

لذا به همین دلیل این بز در بین گله های عشایر که دائماً در حال کوچ میباشند و یا در گله هایی که از چراهای طولانی تغذیه مینمایند، یافت می گردد و نسبت به این شیوه پرورش سازگار میباشد.

صفات تولیدی و تولید مثلی بز بومی
صفات تولیدی و تولید مثلی بز بومی

ویژگی های ظاهری بز

رنگ عمومی بدن در بز های بومی سفید، آهویی تا قهوهای تیره، سیاه و مخلوطی از آنها میباشد.

اما رنگ غالب در گله های بز بومی در قسمت سر و گردن سیاه وبقیه قسمت های بدن سفید است.

این بز حیوانی با جثه ای متوسط تا بزرگ، حدقه چشم برجسته و رنگ چشم دارای تنوع میباشد. پوزه باریک، گوش ها صاف وکمی دراز و صورت بدون کرک است.

بیشتر بدانید: اهمیت پرورش بز و معرفی انواع نژادهای آن

شاخ در جنس نر ضخیم و پیچشی است در حالی که در بز ماده باریک بوده و با پیچش ملایم دیده می شود.

گردن کوتاه و پوشیده از الیاف، پاها، زیرشکم و تمامی بدن پوشیده از الیاف پوششی، سینه کم عمق، پشت تقریباً صاف و پاها کوتاه و باریک می باشد.

حداکثر افزایش وزن بزغاله های آن تا ۲۰۰ گرم در روز مشاهده گردیده است. دو بار زایش در ۱۴ ماه و تا ۳ بزغاله در یک زایمان دراین دام دیده میشود.

موارد استفاده تولیدات بز

این دام علیرغم شرایط بد تغذیه، مدیریت و بهداشت ، دارای تولید شیر نسبتاً خوبی میباشد.

پرورش دهندگان این بز از شیر این دام محصولات لبنی تهیه میکنند که توسط خود پرورش دهندگان مصرف میگردد.

گوشت بز بومی خراسان شمالی نیز به دلیل تردی و لذیذی طرفداران زیادی دارد.

در خصوص بز بومی این استان اطلاعات و تحقیقات کمی صورت گرفته است.

اقدامات انجام شده جهت شناسایی و اصلاح نژاد بز های استان

تنها اقدام اولیه انجام شده برای اصلاح نژاد این دام، شناسایی گله داران استان بوده است.


معرفی بزهای بومی ایران
منبع: دامیران
نویسندگان: نادر پاپی و فرهاد میرزایی
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=9720
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
وضعیت پرورش بز کرکی رایینی کرمان و بزهای بومی خراسان شمالی

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع:

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید