پرورش بز تالشی در استان گیلان
پرورش بز تالشی در استان گیلان - دامیران

پرورش بز تالشی در استان گیلان

سابقه پرورش گوسفند و بز در گیلان به سالیان بسیار دور بر می گردد. استان گیلان با توجه به شرایط اقلیمی موجود در آن، مستعد دامداری و پرورش دام می باشد. ییلاقات این استان با شیوه ی زندگی کوچ گری مبتنی بر دامپروری، پذیرای خیل عظیم کوچ نشینانی هستند که شیوه ی معاش و نحوه گذران زندگی خود را بر این اساس تعریف و تنظیم نموده اند . عشایر این استان شامل قومیت های تالش و گالش است که در کوهستان های غرب و شرق سفیدرود استقرار دارند. دامداری و پرورش بز تالشی در همه محلات جلگه مرکزی به دلیل فقدان مرتع خوب وضع پایینی دارد ولی برای ساکنان تالش و گالش کمربند کوهستانی منبع اصلی درآمد می باشد.

به مردمانی که شغل اصلی آنها دامپروری و دامداری است، گالش میگویند.

جمعیت های کوهستانی سوی مرطوب البرز (گالش و بیشتر تالشان) متخصص پرورش گاو و گوسفند و بز هستند باید از دامداری به عنوان هسته اصلی اقتصاد آنها نام برد، به طوری که اثر آن در تمامی شئونات زندگی کوچ نشینان این منطقه قابل مشاهده است.

استفاده از بز به خاطر چابکی این دام است.

بز به خاطر طبیعت سازگاری که با خشکسالی و تحمل کم آبی دارد در قسمت های گرم و خشک ایران بیشتر از این ناحیه مورد توجه میباشد.

در این منطقه در قسمت هایی که درخت وجود داشته باشد، استفاده از بز رایج تر است چرا که بز می تواند از برگ درختان تغذیه کند.

همچنین به خاطر پیشرو بودن بز در گله و اینکه بز به راحتی راه گله را پیدا می کند.

دامداران همیشه تعدادی بز در گله خود نگهداری می کند. اغلب دامداران منطقه تالش علاوه بر گاو و گوسفند، بز هم پرورش میدهند.

 

مناطق پراکنش جغرافیایی بز تالشی

بز تالشی در مناطق مختلف استان گیلان به خصوص در منطقه رودبار، رودسر، دیلمان و سیاهکل به میزان بیشتری وجود دارد.

در حال حاضر جمعیت این توده در گیلان تقریباً حدود ۱۲۳۵۰۰ رأس بوده که شهرستان های رودبار، رودسر، رضوانشهر، آستارا، املش، بندرانزلی و استانه از مناطق مهم پرورش این بز میباشند.

 

روش های پرورش بز تالشی

این دام بیشتر به صورت گله ای و با روش عشایری پرورش داده میشود.

در این مناطق، با توجه به شیوه زندگی کوچگری، زندگی عشایری بر مبنای تعلیف دام از مرتع، سازمان یافته است.

این وابستگی بر تمامی شئون زندگی و الگوی زیست عشایری تأثیر نهاده، به طوری که به پرورش دام، با استفاده از مراتع طبیعی اشتغال دارند و کوچ روی عمدتاً از تبعات چنین فعالیتی است.

بر همین اساس عشایر ناگزیر به جابه جایی های دسته جمعی و دشوار در عرصه مراتع بوده و مسیرهای طولانی را از جلگه های پست قشلاقی تا دامنه ها و ارتفاعات صعب العبور ییلاقی، طی میکنند تا از مراتع قابل تعلیف، غذای دامهای خود را تأمین کنند.

زندگی عشایر تالشی در طول یک سال، در سه بخش مختلف پایین کوه، میانکوه و بالاکوه جریان دارد.

در ادبیات کوچ عشایر تالش، به سه اصطلاح «آجور»، « ِصفَه رخُن» و «گیریه» برمیخوریم که به ترتیب بیانگر قشلاق (پایین (بند )، نصف راه (میان بند) و ییلاق (بالابند) میباشند.

  وضعیت پرورش بز ندوشن در استان یزد

ییلاق های شهرستان های تالش، رضوانشهر، ماسال، فومن، شفت، رودبار، سیاهکل، املش و آستارا هر سال شاهد گله های دامداران است.

معمولاً دامداری و پرورش دام در خطه تالش به سه صورت می باشد:

۱- دسته اول کسانی هستند که به زبان تالشی به «رمه دار» معروف هستند که بیش از  ۹۰درصد دام های شان را گوسفندان و حدود ۵ درصد را گاو و مابقی را بز تشکیل میدهد.

۲- دسته دوم دامدارانی هستند که به زبان تالشی به آنها «بز دار» می گویند که بیش از ۹۰ درصد دام های شان را بز و حدود ۵درصد را گوسفند و مابقی را گاو تشکیل می دهد.

۳- دسته سوم دامدارانی هستند که به زبان تالشی به آنها «گادار» یا «گالیش» میگویند که بیش از  ۹۰درصد دام های شان را گاو و حدود ۵ درصد را بز و مابقی را گوسفند تشکیل می دهد.

هر سال منابع طبیعی تاریخ مهاجرت دامداران را اعلام میکند، البته زمان کوچ عشایر گیلان با دیگر شهرستان فرق میکند.

معمولا عشایر گیلان ۱۵ اردیبهشت سفر به ییلاق را آغاز میکنند و حدود یک ماه در میان راه در جنگل میمانند تا این که  ۱۵خرداد به مراتع بالا دست میرسند.

شرایط مرتع باید به گونه ای باشد که تحمل فشار دام سبک و سنگین را داشته باشد.

با آغاز فصل سرما عشایر استان کوچ پاییزه را از مناطق ییلاقی شروع کرده اند و در سه مرحله مراتع میان بند، جنگلی و بقایای گیاهی ساقه های برنج در مزارع شالیزاری استفاده میکنند.

صفات تولیدی و تولیدد مثلی بز تالشی
صفات تولیدی و تولیدد مثلی بز تالشی

اشتغال زایی

دامدار با استفاده از همه فراورده های دامی سعی بر گذراندن امور زندگی خانوار تحت تکلف خود دارد.

دام و معیشت در زندگی دامپروری این منطقه، لازم و ملزوم یکدیگر میباشند.

به بیان بهتر میتوان بازتاب اقتصاد معیشتی هر منطقه را به نوعی در مشاغل موجود در آن مشاهده نمود.

در این مناطق اقتصاد معیشتی با تکیه اصلی بردامداری استوار میباشد به طوری که اثر آن در تمامی شئونات زندگی کوچ نشینان این منطقه قابل مشاهده است.

اما در مراتب بعدی میتوان از صنایع دستی و کشاورزی و سایر مشاغل، نام برد.

علاوه بر دامداری، برخی از مردم این منطقه به روش های دیگر سعی در تأمین معاش خود دارند.

بیشتر بدانید : وضعیت پرورش بز بومی استان مازندران

حتی عواملی به غیر از عوامل مرتبط با دامداری نیز به نوعی غیر مستقیم، تحت تأثیر این شیوه از زندگی هستند که از آن میان میتوان به صنایع دستی و پارچه بافی اشاره نمود.

به عنوان مثال بافتن جوراب و ریسیدن نخ که البته لازمهی آن دامداری و پرورش گوسفند و بز میباشد، یکی از این روش ها است.

در گذشته، بافندگی محلی رواج بیشتری داشت.

یک فرد کوچ نشین دامدار، حتی در روز بازارهای محلی نیز به عرضه ی محصولات و فراورده های دامی خود می پردازد و بر طبق آن، مایحتاج زندگی خود را تهیه می نماید.

  پدر جانشین ، دستاورد جدید سلول های بنیادی در دامپروری

میتوان چنین نتیجه گرفت که معیشت در عشایر این مناطق، کاملا مبتنی بر زندگی کوچ نشینی و این شیوه از زندگی، یعنی دامداری و دامپروری میباشد.

این در حالی است که فرآورده های دیگر لبنی از جمله پنیر، کشک و کره تولید عشایر گیلان هم به تدریج در طول سال وارد بازار میشود.

 

ارتباط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی با جوامع عشایری و روستایی

سکونت جمعیت عشایری گیلان در  ۱۲شهرستان گیلان پراکنده است.

بیشترین جمعیت عشایر در تالش با ۹ هزار و ۶۰۰ نفر و کمترین متعلق به شهرستان صومعه سرا است که عشایر این استان شامل قومیت های تالش و گالش است.

عشایر گیلان بیش از ۳۰۰ هزار رأس دام سبک و سنگین دارند.

کوچ عشایر گیلان در اردیبهشت ماه آغاز می شود. عشایر گیلان ۴۰ درصد از تولیدات صنایع دستی گیلان ازجمله گبه، گلیم و جاجیم، فرش، چوقا، جوراب، چادرشب و نمد را تولید و ۳۰ درصد از پروتئین استان را تامین میکنند.

استفاده از موی بز در گذشته رواج بیشتری داشت و از آن برای تهیه ی سیاه چادر محلی استفاده مینمودند.

استقرار خانوارهای عشایر این استان در شهرستانهای رضوانشهر، تالش، آستارا، ماسال، رودبار، فومن، سیاهکل رودسر و املش می باشد.

دامداران عشایر گیلان سالیانه حدود ۲۰۰۰ تن شیر،  ۶۵۰۰تن گوشت و ۴۰۰۰ تن پشم تولید نموده و به بازار عرضه میکنند.

 

ویژگی های ظاهری بز تالشی

رنگ الیاف پوششی این بز شامل سیاه، ابلق، سفید و زرد قهوهای می باشد.

نرها دارای شاخ ضخیم و داری پیچ و ماده ها اغلب بدون شاخ میباشند.

تعداد اندکی از بزها دارای مقدار کمی کرک هستند.

پوزه آنها باریک و کشیده و گوش ها صاف و متمایل به عقب و صورت بدون کرک که در محل پیشانی دارای پوشش بیش تر و متراکم تر می باشند.

این بز حیوانی چابک با جثه ای کوچک است که سر آن حالتی به شکل مثلث و اندازهای متوسط داشته و رنگ چشم دارای تنوع میباشد.

گردن و تمام بدن پوشیده از مو است که تا پاها ادامه یافته است.

زمان جفت گیری ۱۵ تیر الی ۱۵ شهریور است.

مقاومت در مقابل بیماری های محیطی و سازگاری با آب و هوا و شرایط خاص محیطی استان مثل بارندگی از خصوصیات بارز این بز می باشد.

بز تالشی
ویژگی های ظاهری بز تالشی

صادرات

صادرات این بز و محصولات آن صورت نمی گیرد ولی به صورت غیر مستقیم محصولات جانبی آن به شهرستان یا استان های اطراف فرستاده می شود.

فروش حیوان زنده در میان عشایر رواج زیادی دارد.

و به این منظور آن را پرورش داده و به اصطلاح آنان را پروار بندی می نمایند.

دامدار با این کار، منبع مالی مناسبی به دست آورده و از آن در گذراندن امور زندگی خود در همه زمینه ها استفاده می نماید .

فروش بز، در همه ماه های سال رواج دارد. ولی عمده ی فروش بز در مهرماه انجام میشود.

فروش بز به صورت عمده به دو روش صورت میگیرد:

در روش اول اقدام به فروش بز در ییلاق و مرتع مینمایند .

در این حالت، فرد خریدار که به اصطلاح به او «چوبدار» میگویند، خود به ییلاق رفته و اقدام به خرید بز از دامدار می نماید.

  منطق فازی (Fuzzy Logic) در اصلاح نژاد دام

در روش دوم، بز را در بازاری که مخصوص فروش دام است، به فروش میرسانند.

به این بازار «مالَه کوجه» میگویند. این بازار در هر کدام از شهرستان ها در روز خاصی بر پا میشود.

 

موارد استفاده تولیدات

محصولات حاصل از پرورش بز ، شامل فراورده های لبنی، گوشت، الیاف و پوست میباشد.

از محصولات لبنی مهم میتوان به شیر، ماست، لور، تورغ (سوره به قول ماسالی ها و شار به قول خیلی از تالشهای دیگر نواحی و از جمله اسالم)، دلَمه، پنیر، خامه، سرشیر و دوغ اشاره کرد.

در واقع در ییلاق، شالوده اصلی خوراک و منبع اصلی سفره دامدار را محصولات لبنی تشکیل می دهد.

ولی قسمت اعظم فراورده های دامی، به فروش میرسد. از مهمترین این فرآورده ها میتوان به سوره (sura )، اشاره نمود.

سوره، فرآورده ای است که از مخلوط لور و نمک به دست می آید.

لور نیز حاصل ترکیب شیر و پنیر میباشد که آن را حرارت داده و گاهی با شکر مخلوط میکنند.

از دیگر فراورده های دامی، میتوان به پوست اشاره نمود.

سوره را در پوست نگهداری می نمایند.

از دیگر محصولات دامی میتوان از گوشت نام برد.

گوشت بز به عنوان یک منبع پروتئینی با ارزش برای اهالی منطقه به شمار رفته و مورد استفاده قرار میگیرد.

 

اقدامات انجام شده جهت شناسایی و اصلاح نژاد بز تالشی

از سال ۱۳۹۱ برنامه ای توسط مرکز اصلاح نژاد کشور و دانشگاه تهران با کمک معاونت بهبود تولیدات دامی استان و با همکاری دامداران تعدای از شهرستان ها از جمله رودبار اجرا گردید که دامداران با خرید ۲ رأس بز نر اصلاح شده و وارد کردن آن به گله جهت افزایش میزان تولید شیر اقدام نمودند.

همچنین در سال  ۱۳۹۴ هم جهت افزایش تولیدات، برنامه آمیخته گری با بز نژاد سانن در سه گله با  ۱۰۰رأس بز در استان انجام گرفت که با توجه به استقبال دامداران هم اکنون به ۷۰۰ رأس رسیده که هم اکنون آمیخته های ۵۰ درصد بومی سانن میانگین روزانه  ۱/۵ لیتر شیر داشته و از نظر تولید گوشت هم ۷ تا ۸ کیلوگرم افزایش تولید دارند.

 

راهکارهای پیشنهادی بهبود عملکرد بز تالشی

به منظور بالابردن راندمان در تولید فرآورده های کشاورزی و استفاده بیش تر از ظرفیت های موجود و محدودیت مراتع مطلوب کشور طبق قانون افزایش بهره وری کشاورزی سالانه باید ۳ میلیون واحد دامی از سطح مراتع کشور کاسته شود .

به منظور حفظ منابع ژنی دام های بومی و افزایش راندمان تولید شیر و تولید مثل و حفظ و افزایش صفات مطلوب مادری اقدام های ترکیب ژنتیکی بز در استان به طور محدود به اجرا درآمده که موفقیت آمیز بوده و تأکید می گردد با در نظر گرفتن حفظ این ذخیره ژنتیکی با ارزش در ایستگاه های نگهداری خاص، اجرای برنامه های آمیخته گری جهت افزایش تولیدات و تقویت ویژگی های بومی میتواند مثمر ثمر باشد.

پرورش بز تالشی در استان گیلان

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع: معرفی بزهای بومی ایران

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید

دامیران