چون و چرای پرورش بز
چون و چرای پرورش بز - دامیران

چون و چرای پرورش بز

بز به عنوان یکی از نشخوار کنندگان اهلی، در نقاط مختلف دنیا پرورش داده میشود. این دام محصولات متنوعی را تولید می کند. یکی از اهداف عمده پرورش دهندگان از تولید گوشت و شیر است.

جثه کوچک، قدرت سازگاری زیاد، کم توقعی و مقاومت زیاد بز به بسیاری از بیماری ها و شرایط نامساعد محیطی باعث شده تا نگهداری و پرورش این حیوان به ویژه در شرایط روستایی و در سطح دامداران خرده پا مورد توجه قرار گیرد.

در بسیاری از نقاط جهان بزها علاوه بر اینکه به عنوان منابع تولید مواد غذایی هستند، پوست مفید و در بعضی کشورها الیاف باارزشی نیز تولید می کنند.

بزها معمولا توسط خانواده هایی نگهداری می شوند که در مناطق با خاک فقیر، بارندگی کم و مزارع با مساحت کوچک زندگی می کنند.

در این نواحی شیر بز و گوشت بز ، می تواند بخش با ارزشی از خوراک روزانه کشاورزان را تأمین کند.

بر اساس آمار فائو (۲۰۱۲) در کل دنیا تعداد ۹۲۱ میلیون رأس بر وجود دارد و پراکندگی این تعداد در نواحی مختلف است.

حدود ۸۵ درصد جمعیت بزهای جهان در حد فاصل عرض جغرافیایی N40 -0 وجود دارد که در نواحی حاره ای و نیمه حاره ای می باشند.

بیشتر بدانید: مروری بر بیماری های متابولیک گوسفندان و بز

عمدتا نیز کشورهای توسعه نیافته را دربر می گیرد.

تراکم زیاد بز در حد فاصل خط حائل بین بنگلادش، هند، پاکستان، ایران، ترکیه، سوریه، کشورهای شمال آفریقا، اتیوپی و ساحل عاج وجود دارد.

بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۲ تعداد بز در ایران به ۲۰ میلیون رأس می رسد.

با اینکه روش های پرورش بز از یک کشور به کشور دیگر متفاوت است، اما به طور کلی سه سیستم اصلی برای پرورش این حیوان وجود دارد:
چرای گسترده در این سیستم گله های بزرگ بز (معمولا بیش از ۱۰۰ رأس) در جستجوی خوراک در سطح مناطق وسیعی حرکت می کنند.

این سیستم بیشتر توسط عشایر در کشورهایی که میزان بارندگی کم دارند مورد توجه است.

بزها اساسا برای تولید گوشت نگهداری می شوند و مقدار کم شیری که دوشیده می شود نیز اغلب جهت تهیه پنیر استفاده می شود چرا که پنیر راحت تر از شیر قابل نگهداری و حمل و نقل است.

پرورش بز در گله های فامیلی خانگی

در این سیستم گروه کوچکی از بزها (معمولا کمتر از ۱۵ رأس) برای تولید شیر و گوشت یک خانواده کشاورز در یک جا نگهداری می شوند.

بزها اغلب با محصولات فرعی کشاورزی (چون برگ درخت و کاه حبوبات و غلات) یا پس مانده های منازل تغذیه می شوند.

در هوای مرطوب و شب پناهگاه تیز برای آنها تهیه می گردد.

مهار کردن بز در این سیستم امر رایجی است و به همین دلیل در جای معینی حرکت هر بز به وسیله یک طناب یا زنجیر کنترل می گردد.

پرورش بز متراکم تجاری

در این سیستم گله های متوسط تا بزرگ (۲۵ تا ۲۰۰ رأس) برای تولید شیر بز قابل فروش نگهداری می شوند.

چنین سیستمی در بعضی از قسمت های اروپا (فرانسه و اسپانیا) معمول است، ولی در کشورهای نواحی حارهای نادر می باشد.

معمولا در سیستم های فشرده بزها یا مرتع خوب و یا نباتات علوفه ای و یک کنسانتره حاوی غلات تغذیه می شوند.

جایگاه و به ویژه وسایل شیر دوشی و مراقبت های دامپزشکی برای افزایش تولید بزها مورد استفاده قرار می گیرند.

همچنین جایگاه های مخصوص جهت نگهداری از بزغاله ها نیز تعبیه می شود.

چون و چرای پرورش بز - دامیران
بز به عنوان یکی از نشخوار کنندگان اهلی، در نقاط مختلف دنیا پرورش داده میشود.

اهمیت نگهداری بز

سؤالی که وجود دارد این است که وقتی گاوها شیر بیشتری نسبت به بز تولید می کنند و بز سهم بسیار ناچیزی از تولید شیر را دارد، چرا بز نگهداری می شود؟

جواب این سؤال را می توان با توجه به محاسن متعددی که برای پرورش بز بیان شده است، پیدا کرد.

۱.قدرت سازگاری و تطاق بز با شرایط گرم و خشک بهتر از گوسفند و گاو است. قریب به ۸۰ درصد بزهای دنیا در نواحی خشک حاره ای و نیمه حاره ای که پرورش دام های دیگر با موفقیت چندانی همراه نمی باشد، وجود دارد.

۲. عدم نیاز به سرمایه گذاری زیاد در اشتغال به پرورش بز باعث می شود افراد ضعیف و کم بودجه نیز که قادر به خرید گاو نیستند، به پرورش بز مبادرت ورزند. همین طور به دلیل کوچکی جثه، زنان و بچه ها نیز می توانند به نگهداری و پرورش آن به ویژه برای تولید شیر به مدت زیاد اقدام کنند.

٣. از نظر تولید مثلی بز به مراتب بارورتر از گوسفند و گاو است. در مناطق معتدله دو قلوزایی امری طبیعی و در مناطق گرمسیری اگر بزها خوب تغذیه شوند سه یا چهارقلوزایی نیز فراوان مشاهده می شود. مسلما این تولید مثل بالا می تواند به تولید گوشت و شیر بیشتر کمک کند.

بیشتر بدانید: اهمیت پرورش بز و معرفی انواع نژادهای آن

۴. در حرفه پرورش بز مانند گاو نیاز به تجهیزات مدرن و گران قیمت نیست.

۵. تنوع تولیدات در بز نیز وجود دارد. گوشت، شیر، الیاف، پوست و غیره از جمله تولیدات بز هستند. در این میان تولید شیر بز به ویژه در مناطقی که شرایط برای پرورش گاو مشکل است حائز اهمیت فراوان است و می تواند نقش مهمی در تأمین پروتئین حیوانی مورد نیاز مردم داشته باشد.

۶. بزها زودتر از گاو به مرحله تولید شیر می رسند. به این صورت که معمولا وقتی یک بزغاله به وزنی در حدود ۳۵ کیلوگرم می رسد، می تواند بارور شود. چنانچه بزها خوب تغذیه شوند در من ۱۲-۱۰ ماهگی به این وزن می رسند. دوره آبستنی بز هم حدود پنج ماه است؛ بنابراین بزها در سنی حدود ۱۷-۱۵ ماهگی می توانند شروع به تولید شیر کنند و تا حدود ۱۰ ما نیز به تولید شیر ادامه می دهند.

۷. شیر بز در مقایسه با شیر دام های دیگر زودتر هضم می شود. درصد چربی و پروتئین شیر بز به شیر انسان نزدیکتر است. در شیر بز گلبول های چربی به صورت ذرات ریز هستند و امیدهای چرب آن عمدتا زنجیر کوتاه هستند و این امر سبب شده است قابلیت هضم آن بهتر شود.

۸. بزها نسبت به بیماری ها مقاوم تر هستند. چنین مزیتی برای استفاده از شیر آنها حائز اهمیت است. شیر گاو فاقد چنین خصوصیتی است و می تواند یک تهدید مهم در مناطق آلوده برای انسان باشد.

بیشتر بدانید: آشنایی با نژادهای گوسفند بومی ایران

۹. نشان داده شده است که مواد خشبی در بزها بهتر از گوسفند و گاو هضم می شود. بافت خاص و سخت دهان بزها به این حیوان اجازه را می دهد که مواد بسیار خشیی و خاردار را بدون کمترین ناراحتی مصرف کنند.

۱۰. گوشت بز دارای چربی کمتر از گوشت گوسفند است. در نتیجه علاوه بر زیاد بودن نسبت پروتئین در مجموعه لاشه، قابلیت استفاده بهتری را برای کسانی که مشکل مصرف و هضم چربی دارند فراهم می آورد. عدم تمایل به مصرف چربی همراه با گوشت قرمز فاکتور مهمی در انتخاب و مصرف آن است.

۱۱. بزها تمایل بیشتری به سرشاخه خواری دارند. همین امر ضمن اعمال هرس طبیعی و جلوگیری از رشد علف های هرز و مهاجم باعث می شود تا این دام ها در جستجوی چندین منبع غذایی کیلومترها راه بروند و به طور طبیعی جلودار گله های گوسفند باشند. حدود ۶۰ درصد از خوراک روزانه بزها از سرشاخه ها و بوته ها تأمین می گردد.

۱۲. بزهای شیری به خصوص بزهای اصلاح شده (از جمله نژاد شیری سانن) در مقایسه با گاو از مقدار معینی ماده خوراکی، می توانند شیر بیشتری تولید کنند.

۱۳. بزها مقاومت بیشتری در مقابل کم آبی دارند. مقاومت بز به کم آبی پس از شتر در رتبه دوم قرار دارد. این مقاومت که ناشی از سازگاری های فیزیولوژیکی است. در مناطقی چون ایران که با محدودیت منابع آبی به ویژه در سطح مراتع روبرو است، خصوصیت برجسته ای است.

چون و چرای پرورش بز - دامیران
بزها اساسا برای تولید گوشت نگهداری می شوند و مقدار کم شیری که دوشیده می شود

معایب پرورش بز

معایبی نیز در پرورش بزها ذکر شده است که از آن جمله می توان موارد ذیل را اشاره کرد:

١. چون بزها چالاک و پر جنب و جوش هستند لذا نگهداری آنها نیز مستلزم صرف نیروی کارگری بیشتری است.

٢. این دام ها به بیماری هایی چون سرما و ذات الریه بسیار حساسند و نگهداری آنها در مناطق سردسیر با مشکلات خاص همراه است.

۳. طعم و بوی شیر بز یا خوش خوراکی آن چندان مناسب نیست. این عیب را می توان با رعایت اصول بهداشتی و تغذیه مناسب تا حد زیادی بر طرف نمود. روش های صنعتی فراوانی نیز ممکن است برای حذف این طعم و بهبود کیفیت شیر بز استفاده شود. همچنین لازم به ذکر است که ویژگی های منحصر به فرد چربی شیر بز (قابلیت هضم بالا و اسیدهای چرب کوتاه زنجیر) و توانایی تغییر ترکیب چربی شیر بز با دستکاری های جیره ای از مهمترین نکات مورد توجه در خصوص شیر بز است که در کشورهای اروپایی از جمله فرانسه و اسپانیا طرفداران خاص خود را دارد، به طوری که شیر بز در این کشورها با بسته بندی خاص و با قیمت بالاتر از شیر گاو به فروش می رسد.

۴.همچنین گفته می شود که بزها باعث تخریب مرتع می شوند. البته این حالت در حقیقت انعکاس عدم تعادل دام و مرتع و مدیریت غلط است. هر چند این وضعیت در شرایطی که ظرفیت دام بیش از مرتع باشد به دلیل هوش بیشتر و چالاکی زیاد بر می تواند بروز کند، اما این عکس العمل در مورد هر دامی می تواند صادق باشد. عدم تعادل در اکوسیستم منجر به نابودی برخی از گونه ها با قسمت های مهمی از آن می شود. به بیان بهتر در شرایط به هم خوردن تعادل اکوسیستم هر دامی می تواند مخرب باشد و دامنه تخریب به سمت نابودی خود آن حیوان نیز پیش برود و حتی انسان هم از این قاعده مستثنی نیست.

بیشتر بدانید: بررسی سودمندی تغذیه ای دنبه

در ایران نیز پرورش بز ریشه در تاریخ و فرهنگ مردم دارد، در ایران باستان بز کوهی با مضمون آبخواهی، زایندگی، فراوانی نعمت و محافظت پنداشته می شد.

تعبیری از یک فرشته که در مواقع سختی از آن کمک خواسته می شد و ریشه این باور به یکی از اسطوره های ایران باستان بر می گردد.

از طرفی بز در مقایسه با سایر دام ها از کمترین وابستگی به خارج برخوردار است.

پرورش بز انفرادی یا توأم با سایر نشخوارکنندگان به ویژه گوسفند در کشور از قدیم الایام یک سنت بوده است و به نظر می رسد شرایط آب و هوایی خشک بسیاری از نقاط کشور ما، فقر تولید مواد خوراکی مناسب و عدم توان مالی دامداران روستایی برای نگهداری گاو شیری توجه بیشتری را به پرورش بزها به شکل اصولی طلب می کند؛ بنابراین توجه و حمایت از این حرفه علاوه بر اشتغال زایی قابل توجه، می تواند به یکی از منابع ارز آور مهم کشور نیز تبدیل شود، چرا که می تواند نیاز صنعت فرش و صنایع ریسندگی و بافندگی را به تهیه نخ های با کیفیت بالا تأمین و سبب توسعه صنعت پوست و چرم نیز شود.

در این رابطه شناخت نژادهای معروف و مناسب بزهای شیری در جهان و ایران، روش های علمی انتخاب، اصلاح، تغذیه و پرورش آنها در سطح قابل درک برای عامه دست اندرکاران و پرورش دهندگان بز ضروری است که در شماره های بعدی ویژه نامه انجمن بز در مورد آنها صحبت خواهد شد.


عطیه رحیمی/ دکترای تغذیه دام/ کارگروه تحقیقاتی بز انجمن علمی گروه علوم دامی
فصلنامه علمی – تخصصی رویان
منبع: دامیران
نویسنده: عطیه رحیمی
لینک کوتاه مقاله: daamiran.com/?p=8429
برای ورود به بانک مقالات دامیران کلیک کنید
چون و چرای پرورش بز

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دامیران