اجزا یک مقاله علمی پژوهشی
اجزا یک مقاله علمی پژوهشی

اجزا یک مقاله علمی پژوهشی

هر مقاله علمی از بخش های مختلفی تشکیل شده. برای تفهیم بهتر بخش های اصلی مقاله های علمی ،ارائه برخی توضیحات ضروری به نظر می رسد:

عنوان مقاله علمی پژوهشی

عنوان هر مقاله اولین بخشی است که توسط خواننده (خوانندگان) دیده و مطالعه می شود. هر قدر این عنوان روشن، رسا و دقیق ارائه شود، به همان اندازه مورد توجه خوانندگان قرار می گیرد. در واقع عنوان به خواننده القاء می کند که مقاله ذیل آن درباره چیست. بنابراین عنوان باید تا جای ممکن خلاصه، دقیق و دارای محتوا باشد. دقت در انتخاب کلمات عنوان در بازیابی مؤثرتر مقاله توسط سایر محققان به ویژه در روش های نوین جستجو کمک شایان می کند. از این جهت از به کار بردن کلمات و حروفی که اضافه به نظر می رسند و کمکی به اهداف مورد نظر نمی کنند باید خودداری کرد. استفاده از عباراتی که فقط فضا و محدوده را اشغال می کنند و کمکی به بازیابی متنی و درک محتوا نمی کنند توصیه نمی شود، مثلا از به کار بردن اصطلاحاتی چون مشاهده ای بر «… Observation on» مطالعه ای پر…… Astudy of»، مقدمه ای بر « …An Introduction to» باید اجتناب شود در عنوان ذکر اصطلاحات و عبارات باید بر حسب ترتیب اهمیت و جایگاه آنها در پژوهش باشد. به همین ترتیب عبارات و اصطلاحاتی که گنگ و ابهام آمیز هستند، نباید در عنوان قرار گیرند. از جمله تا جای ممکن از به کار بردن مخفف ها و فرمول ها در عنوان باید خودداری کرد بیشتر نشریات برای تعداد کلمات در عنوان حدود مشخص می کنند مثلا درخواست می شود که عنوان از تعداد ۱۵ یا ۲۰ کلمه تجاوز نکند. بدیهی است رعایت این دستورالعمل برای چاپ مقاله علمی در هر نشریه ای از ضروری ترین بخش ها است برخی از نشریات از نویسنده (نویسندگان) مقالات می خواهند علاوه بر عنوان اصلی یک عنوان خلاصه (Running title , Running head) ارائه کنند. هدف از این عنوان خلاصه (Abbreviated title) این است که در بالا و یا پایین هر صفحه مقاله در چاپ نهایی قرار گیرد و خواننده خوانندگان در مطالعه هر صفحه از این مقاله از عنوان آن آگاهی داشته باشد. بدیهی است این عنوان کوتاه (Short title) دارای حروف کمتر از عنوان اصلی است. مثلا برخی نشریات این عنوان را به حداکثر ۴۵ حرف خلاصه کرده اند.

مثال: عنوان اصلی
Summer nutrition of sheep based on annual medics and crop residues

عنوان کوتاه
Summer nutrition of sheep

نام نویسنده (نویسندگان) آدرس و سمت و در ذیل عنوان، اسم (اسامی) ارائه دهندگان مقاله علمی پژوهشی همراه با سمت و آدرس کامل آنان ذکر می شود.

چنانچه یک مقاله بیش تر از یک نویسنده داشته باشد، ترتیب ذکر نام نویسندگان قاعدتا باید بر حسب میزان مشارکت آنها در انجام تحقیق و آماده کردن مقاله علمی باشد .عمده نشریات از نویسندگان بیشتر از یک نفر درخواست می کنند تا نویسنده مسئول  (Corresponding Author)را معرفی کنند. نویسنده مسئول تمامی عملیات موردنیاز را انجام خواهد داد و باید پاسخگوی حقوقی و رسمی آنچه در مقاله بیان شده باشد. نحوه ارائه نام و نویسنده (نویسندگان) ذیل عنوان یا در صفحه جداگانه در دستورالعمل نشریات مختلف داخلی و خارجی ممکن است متفاوت باشد. برخی نشریات ذکر اسامی کامل نویسندگان به به ترتیب از اسم کوچک و اسم فامیل نویسنده اول تا نویسنده آخر را در دستورالعمل قرار می دهند، برخی دیگر برای اسم کوچک نویسنده (نویسندگان(  فقط حرف اول این اسامی را درخواست می کنند. نمونه های ذیل روش های ارائه اسامی را بیان می کند:

ترکیب شیمیایی، تجزیه پذیری و تولید گاز گیاهان شور و زیستسلمکی سفید، علف شور و چمن شور

علی رزاقی – رضا ولی زاده – محمد ترحمی

بررسی تأثیر عدالت س ازمانی بر رفتار شهروندی سازمانی و عدالت سازمانی: تبیین نقش شخصیت سالم سازمانی علی اصغر فانی، حسن دانایی فرد، شعله زکیانی

The Effect of Physically Effective Fiber and Soy hall on the Ruminal Cellulolytic Bacteria Production and Milk Production of Dairy Cows R. Valizadeh, M. Behgar, M. Mirzaee, A. A. Naserian, A. R. Vakili, and S. Ghovvati

آدرس کامل نویسنده مسئول ممکن است بلافاصله در ذیل اسامی ذکر شود یا در پایین صفحه نخست به صورت پاورقی ارائه گردد که در هر صورت تابع دستورالعمل هر نشریه است. نکته قابل ذکر در این است که هم ترتیب اسامی باید بر اساس میزان مشارکت باشد و هم آدرس سازمان و دستگاهی که حمایت کننده طرح و پروژه بوده و ارائه دهندگان مقاله متعلق به آن سازمان هستند، حتما ذکر گردد و مسائل حاشیه بر فعالیت علمی تأثیر گذار نباشد.

چکیده مقاله علمی پژوهشی

چکیده (Abstract) با خلاصه (Summary) در نشریات علمی مترادف هستند و دومین قسمت از مقالات است که پس از عنوان توسط خواننده (خوانندگان) ملاحظه و مطالعه می شود. در چکیده باید به شاخص ترین اهداف (Objectives) و برجسته ترین مواد و روش ها و مهم ترین نتایج، یافته ها، نتیجه گیری و کاربردها اشاره گردد.

چکیده مقاله علمی نیز تا حد امکان باید خلاصه ارائه گردد و از آوردن هر گونه منبع مورد استفاده و علائم آماری  (۰۵/۰ (P< خودداری شود. در این بخش باید از جملات کامل استفاده شود و استفاده از مخفف ها به ویژه مخفف های اختصاصی اجتناب گردد. کل چکیده یک پاراگراف است و حدود کلمات موجود در آن نیز محدود است (معمولا درخواست می گردد که تعداد کلمات از ۲۵۰ کلمه تجاوز نکند). برخی نشریات علمی از ارائه دهندگان مقالات می خواهند یک خلاصه ترویجی (Interpretive Summinary ) مخصوص علاقه مندان غیر متخصص به حیطه علمی موضوع مقاله در حدود ۱۰۰ کلمه یا کمتر ارائه کنند. این خلاصه ها معمولا در صفحات آغازین نشریات با عنوان قرار می گیرند و تعداد استفاده کنندگان از نشریات و یافته ای علمی را افزایش می دهند.

پاره ای از نشریات علاوه بر چکیده متداول، از صاحبان مقالات درخواست می کنند که یک چکیده مبسوط (Extended Abstract) ارائه کنند. چکیده مبسوط چکیده ای است که علاوه بر عنوان دارای بخش های مجزای مقدمه، مواد و روش ها، نتایج و بحث، نتیجه گیری واژه های کلیدی به صورت مختصر ولی با حجم بیشتر از چکیده متداول می باشد.  اندازه کلماتی که می تواند در چکیده های مبسوط به کار رود در دستورالعمل نشریات مختلف متفاوت است و معمولا بین ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ کلمه را شامل می شود.

چکیده های مبسوط برای نشریات داخلی به صورت انگلیسی ارائه می شود و هدف از ارائه به زبان انگلیسی نیز این است که مقالات نشریات داخلی بعاد جهانی پیدا کند و در نظام های رتبه بندی و علم سنجی نشریات و مؤسسات مورد محاسبه قرار گیرند و تأثیر گذار باشند. بدیهی است نشریاتی که ارائه چکیده به صورت میسوط را طلب می کنند نیاز به چکیده متداول را حذف می کنند. به عبارت بهتر برای نشریات فارسی زبان مرسوم است که چکیده ها به دو صورت فارسی و انگلیسی ارائه شوند طبعا ارائه چکیده مبسوط به زبان انگلیسی، نویسندگان مقالات علمی فارسی را از ارائه چکیده مرسوم و غیر مبسوط انگلیسی بی نیاز می کند.

واژه های کلیدی مقاله علمی پژوهشی

تقریبا تمامی نشریات در دستورالعمل تهیه مقالات خود تأکید می کنند که تعدادی لغت یا اصطلاح تخصصی که بیشترین استفاده و تأکید را در متن دارند به عنوان واژه های کلیدی ذکر کنند. تعداد این کلمات با واژه ها در نشریات مختلف متفاوت است و معمولا بین ۲ تا ۹ کلمه یا اصطلاح را در بر می گیرد. پاره ای از نشریات تأکید می کنند که از کلماتی استفاده شود که در عنوان ذکر نشده است. استفاده از کلمات متداول و عمومی تر توصیه نمی شود. فرم ارائه آن ها نیز باید به صورت مفرد باشد واریته X به جای واریته ها، اسید آمینه و به جای اسیدهای آمینه و به ترتیب ارائه نیز بر اساس حروف الفبا است. چون از این کلمات برای جستجو های رایانه ای و استنادی استفاده می شود، بهتر است بیشتر از کلمات واژه هایی استفاده شود که بیشترین و نزدیک ترین رابطه را با محتوای مقاله دارند.

مقدمه مقاله علمی پژوهشی

 مقدمه هر مقاله علمی – پژوهشی در واقع باید به این سؤال پاسخ دهد که چرا تحقیق انجام شده و محقق (محققان) دنبال یافتن چه چیز بوده اند؟ کارکرد این بخش مقاله علمی آماده سازی ذهن خواننده (خوانندگان) برای ورود به بخش های بعدی و در حقیقت اهمیت مقاله است. در بیشتر نشریه های علمی و در بخش مقدمه به سابقه موضوع مورد مطالعه (Background) کلیت موضوع و فرضیه هایی که باید تست شوند (Perspective of hypothesis) اشاره می شود و خلاصه ای از پیشینه پژوهش یا منابع علمی بررسی شده (Brief Review of Literature) نیز در همین بخش ارائه می شود. در مقدمه اهمیت تحقیق و دلایل و ضروریت های آن، تو بیکر بودن آن به ویژه با توجه به منابع بررسی شده توصیه می شود عمده نشریات علمی برای حجم مطالب این بخش نیز اندازه و مقیاس ذکر می کنند. مقدمه حداکثر در یک صفحه یا در ۲۰۰ حرف و فاصله (Keystrokes) ارائه گردد. مقدمه نیز همانند چکیده باید به طور خلاصه ارائه شود و به شاخص ترین و مرتبط ترین منابع ارجاع داده شود و از نوشتن جملات و کلمات کلیشه ای و تکراری که جز طولانی کردن متن اثر دیگری ندارند باید اجتناب شود .

مواد و روش ها

در قسمت مواد و روش ها باید به روشنی به این سؤالات پاسخ داده شود که چه نوع مواد، وسایل و تجهیزاتی و چه روش هایی اعم از آماری، آزمایشگاهی، مزرعه ای، جامعه ای و مورد استفاده قرار گرفته است .
خصوصیات و مشخصات کلیه مواد، اعم از جاندار و بی جان، مثلا نژاد، واریته، جنسیت، ماده شیمیایی دستگاه های مورد استفاده با یک روش منطقی به گونه ای ذکر شوند که چنانچه فرد دیگری در نقطه دیگر کشور و دنیا در صدد انجام آزمایش بر آماده بتواند بر اساس اطلاعات ارائه شده در این قسمت آن را به درستی انجام دهد .

کارآفرین کیست؟

در قسمت روش ها باید به این سوالات پاسخ داده شود که چه کار انجام شده و چگونه؟ باید به روش هایی اشاره شود که تازگی دارد و محصول تغییرات هدفمند محققان این پژوهش بوده است. در غیر این صورت ذکر روش های متداول و متعارف با شرح و تفصیل قابل قبول نیست. برای این گونه روش های متواتر فقط ذکر منبع کافی است. به عبارت دیگر از بیان کامل روش های اقتباس ش ده باید خودداری گردد و فقط به ارائه اصول و ذکر مأخذ اکتفا گردد. جهت معرفی روش های خاص آزمایشی در این بخش می توان از جدول با ش کل نیز استفاده نمود. در این قسمت نیز باید با یک روش منطقی از مواد و روش های عمده به سمت مواد و روش های جزئی تر و آزمایش اول به سمت آزمایش بعدی رفت و نظم منطقی را رعایت نمود.

نتایج و بحث مقاله علمی پژوهشی

در این بخش باید به بیان آنچه در آزمایش رخ داده و تولید کرده است و تفسیر آنها پرداخت. این بخش می تواند هم به صورت تلفیقی یعنی نتایج و بحث ارائه شود و هم به صورت مجزا یعنی دارای بخش های انفرادی نتایج و بحث باشد. در صورتی که بخش نتایج جداگانه ارائه شود.

فقط باید یافته های آزمایش بدون هیچ گونه تفسیری بر مبنای یافته های خود آزمایش و یا نتایج دیگران آورده شود. برای ارائه نتایج می توان از فرم های مختلف ارائه چون جدول شکل، تصویر و منحنی استفاده کرد. اما باید از تکرار آنها به فرم های مختلف خودداری ش ود. چنانچه نتایج و بحث با هم ارائه می گردد باید در هر قسمتی که نتایج ارائه شوند، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند و با در نظر گرفتن هدف پژوهش، نتایج حاصله با نتایج پژوهش های مشابه مقایسه و بحث شوند و نتیجه گیری از هر دو مبحث در انتهای آن ذکر گردد .

نتیجه گیری کلی مقاله علمی پژوهشی

بخش نتیجه گیری در واقع یک بخش اختیاری است، چراکه عمده استنتاجات این بخش در بخش نتایج و بحث ذکر شده اند ، اما از آنجایی که خیلی از خوانندگان قادر به مرور کل بخش نتایج و بحث نیستند یا در مواردی که خیلی واضح ارائه نشده باشند، می توان بخشی مجزا تحت عنوان Conclusions جدای از قسمت قبلی به مقاله علمی اضافه کرد. چنانچه نویسنده (گان) پیشنهاداتی بر اساس نتایج تحقیق خود برای دیگران داشته باشند می توانند در این قسمت ارائه دهند یا در بخش اختیاری دیگری تحت عنوان پیشنهادات ذکر کنند. در هر حال هر دو بخش در اکثر نشریات اختیاری است و نبود هر دوی آنها لطمه ای به اصل مقاله علمی وارد نمی کند.

سپاسگزاری

این جزء مقاله علمی نیز اختیاری است و در ذیل آن نویسنده (گان) می توانند از تأمین کنندگان اعتبار پژوهشی، امکانات و اشخاصی که در انجام تحقیق و ارائه مقاله علمی همکاری کرده اند در چند سطر و استفاده از حداقل کلمات و جملات، تشکر و قدردانی کنند. این قسمت نباید جنبه غیر واقعی و بزرگنمایی فاقد ارزش پیدا کند و به یک رویه نامطلوب و برآمده از روابط ناسالم و در تضاد با جایگاه علمی محققان مبدل نشود .

منابع مورد استفاده مقاله علمی پژوهشی

منابع مورد استفاده شامل کلیه منابع مورد استفاده در زمینه کار مورد نظر باید به طور کامل در این بخش بر اساس فرمت و دستورالعمل نشریه ذکر شوند. هر منبع مورداستفاده در متن باید در این قسمت آورده شود کلیه منابع مورداستفاده باید به ترتیب حروف الفبای نام خانوادگی نویسنده (گان) مرتب و در بسیاری موارد شماره گذاری شوند. ترتیب شماره گذاری های مقالات نیز بر حسب سال انتشار آنها (از قدیم به جدید) انجام می گیرد .
شیوه های متفاوتی نیز برای ارجاع به منابع در متن در نشریات مختلف ارائه می گردد که مسلما باید بر اساس آنها ارجاعات صورت گیرد. هیچ منبع بدون ارجاع در متن نباید در فهرست منابع قرار گیرد.

مقالات علمی رشته های علوم انسانی

در مقالات علمی رشته های علوم انسانی به موارد متفاوتی اشاره می شود که لازم است به اهم آنها نیز پرداخته شود :

پیشینه پژوهش

با هدف نشان دادن ارتباط پژوهش گزارش شده با پژوهش های قبلی و ارائه منابع بیشتر پیرامون موضوع وسعت تفکر و آگاهی نویسنده (گان) بر موضوع مورد پژوهش این بخش ارائه می شود. معمولا نویسنده (گان) مقاله های علمی در این رشته پیشینه پژوهش های قبلی را با روش تحلیلی و گزیده ای ارائه می کنند. روشن است چنانچه چنین بخشی در مقالات علمی آورده شود قسمت بررسی منابع و یافته های دیگران از بخش مقدمه حذف می شود .

 روش پژوهش

تبیین دقیق روش مورد استفاده و دلایل به کار گیری آن در این بخش ذکر می شود. انجام هر پژوهشی نیازمند استفاده از یک روش شناسی مناسب است و پژوهشگران را قادر به پاسخگویی به پرسش های تحقیقاتی می کند روش گردآوری و تحلیل داده ها، توصیف ویژگی های جامعه مورد پژوهش، مشخصات نمونه های گرفته شده و محدودیت های در نظر گرفته شده با محدوده مورد مطالعه در این بخش ارائه می شود.

اخلاق پژوهشی

اخلاق پژوهشی (Research ethics) به معنای بایدها و نبایدهایی است که هر پژوهشگر باید در تعریف اجزاء گزارش نویسی و انتشار یافته های پژوهشی و داوری فعالیت های تحقیقاتی در نظر بگیرد و رعایت کند. در همین رابطه اخلاق حرفه ای مطرح شده و به مفهوم اصول حاکم بر رفتار درست و قانونمند و معیارهایی است که رفتار و عملکرد هر پژوهشگر و محققی را در زمینه پژوهش موردنظر تبیین می کند همان Ethics)  ).

محورهای کلیدی در اخلاق پژوهشی شامل سه عنوان کلی:

۱) درستی و صداقت پژوهشی (Truth) ،

۲) انصاف پژوهشی (Fairness)

۳) حکمت پژوهشی (Wisdom)

می باشند منظور از صداقت پژوهشی این است که پژوهش بر مبنای صداقت و پژوهش کاری انجام شود.

ارتباط پژوهش با واقعیت های فیزیکی و دنیای بیرون و اطراف، با نهایت دقت در نظر گرفته شود و از جعل و سرهم بندی داده ها و نتایج با تحریف آن ها جدا خودداری شود در انصاف پژوهشی ضروری است پژوهشگران روابط اجتماعی درون پژوهش با حقوق معنوی افراد و اعضا را رعایت کنند و انتخاب موضوع پژوهش را در راستای منافع عمومی و طبیعت به عنوان حکمت پژوهشی هدایت کنند.

 جعل و سرهم بندی(Fabrication)

تحریق و دروغ پردازی (Falsification)،

انتحال (سرقت علمی ) یا نوشتار دزدی (Plagiarism)

و ایده برداری (Misappropriation)

از جمله رفتارهای غیر قابل قبول در فعالیت های پژوهشی است و محققان باید سعی وافر کنند تا از افتادن در این ورطه های غیر قابل قبول یا کارهای ممنوع و در واقع محرمات پژوهشی (Confidants) دوری جویند.

مدیریت نامناسب داده های پژوهشی، ذکر اسامی افرادی در مقالات که نقشی در پژوهش و تهیه مقاله نداشته اند، راهنمایی های ناکافی و قصور در انجام وظیفه چه در زمان اجرای پژوهش و چه در ارائه مقالات علمی از جمله رفتارهای سوال برانگیز با رفتارهای بر خلاف ارزش های س نتی و متعارف پژوهشی یا مکروهات پژوهشی (Research abhorrent) هستند که نیاز دارد محقق (محققان) توجه ویژه ای دارند تا از گرفتار شدن در دام این مکروهات چه خواسته و چه ناخواسته تبری جویند در عوض به صداقت پژوهشی توجه کامل کنند، یعنی قوانین و قواعد، دستورالعمل ها، منشورهای حرفه ای و هنجارهای متعارف را دقیقا رعایت نمایند.

یکی از شاخص ترین موارد خلاف قوانین پژوهشی پدیده انتحال یا سرقت علمی (Plagiarism) است. هرچند این پدیده سابقه تاریخی قبل از میلاد دارد اما در سنوات اخیر بیشتر در کشور مطرح شده و متأسفانه تعداد کسانی که به طور عمدی یا غیر عمدی به آن متوسل شده اند یا در آن ورطه افتاده اند، افزایش معنی داری پیدا کرده است.

منظور از انتحال این است که فرد می خواهد اعتباری را کسب کند که لیاقت و شایستگی آن را ندارد. در لغت نامه دهخدا ذکر شده انتحال یعنی چیز کسی را جهت خود دعوی کردن. لذا هرگونه انتصاب ایده ها، فرآیندها، نتایج یا حتی کلمه های دیگران به خود بدون ارجاع مناسب و رعایت حقوق ابداع کنندگان آنها به مفهوم انتحال یا نوشتار دزدی است. ارائه ترجمه ها به نام تألیف، برداشت غیر واقعی از گزارش ها و مقاله ها حتی با ذکر نام و منبع، انتشار مجدد یافته خود در زمان نامناسب و با انتشار داده های مشابه در نشریات مختلف هم از اجزاء داخل محدوده انتحال هستند و به آن خود انتحالى ( Self – plagiarism )
گفته می شود. بنابراین رعایت اخلاق پژوهشی در هر شرایطی بر هر محققی فرض است.

نویسنده: دکتر رضا ولی زاده/ استاد دانشگاه فردوسی مشهد/ سر دبیر نشریه پزوهش های علوم دامی ایران

اجزا یک مقاله علمی پژوهشی

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع: فصلنامه علمی تخصصی رویان

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید