هورمون ها در دام و طیور، توهم یا واقعیت؟
هورمون ها در دام و طیور، توهم یا واقعیت؟

هورمون ها در دام و طیور، توهم یا واقعیت؟

در سال های اخیر در ایران شاهد انتشار شایعاتی مبنی بر استفاده از هورمون ها در پرورش دام ها و به خصوص طیور بوده ایم. متأسفانه در اکثر موارد، برخی پزشکان جامعه به دلیل عدم آگاهی های کافی در مورد این مسئله به این شایعات دامن می زنند و مسائلی همچون بروز کیست های تخمدانی و رشد موهای زائد در بدن زنان را به استفاده از گوشت مرغ هایی که در پرورش آن ها از هورمون ها استفاده شده است، نسبت می دهند. لذا بر آن شدیم تا با جمع آوری اطلاعاتی پیرامون این موضوع، نگرانی موجود را برطرف کنیم.

آنتی بیوتیک ها و هورمون ها

بهبود افزایش وزن در دام و طیور

بیش از ۶۰ سال است که در دام های اهلی از فرآورده های مؤثر در افزایش میزان رشد استفاده میشود.

این فرآورده ها که تحت عنوان محرک رشد از آنها یاد می شود، ترکیباتی هستند که به طور کلی به دو دسته عوامل ضد باکتریایی (آنتی بیوتیک ها و پروبیوتیک ها) و مواد آنابولیک (استروژن و اندروژن ها و هورمون رشد) تقسیم می شوند.

تاریخچه استفاده از عوامل محرک رشد به دهه ۱۹۴۰ برمی گردد.

در این سال ها مشخص شد که افزودن آنتی بیوتیک ها و ترکیبات آنابولیک مانند استروژن مصنوعی به غذای دام و طیور باعث بهبود افزایش وزن در آن ها می گردد و در همان سال ها بود که تولید تجاری آنتی بیوتیک ها و استروژن ها خیلی سریع شکل گرفت و در دهه ۱۹۵۰ سازمان غذا و داروی آمریکا مجوز مصرف آنها در دامپزشکی را صادر کرد.

آنتی بیوتیک ها، فتنه گرانی خاموش

آنتی بیوتیک ها از طریق تأثیر بر باکتری های دستگاه گوارش و هورمون های محرک رشد از طریق افزایش میزان پروتئین سازی در بدن دام و طیور، اثرات خود را اعمال می کنند.

هورمون ها ترکیبات شیمیایی هستند که به وسیله یک سلول یا گروهی از سلول ها ساخته شده و فعالیت همان سلول، سلول هایی که در نزدیک آن هستند و یا سلول هایی که در ناحیه های دورتر قرار دارند را تنظیم می کنند،

به طور کلی هورمون های محرک رشد (آنابولیک) که در دام و طیور مصرف می شوند، شامل هورمون رشد گاوی  (BST)، اندروژن ها، استروژن و پروژسترون هستند.

هورمون های رشد در گاوهای شیرده

از سال ها قبل مشخص شده است که هورمون رشد، عمده ترین هورمونی است که باعث تغییر در میزان ترشح شیر در بخش اعظم دوره شیردهی در گاو میشود و تزریق روزانه آن باعث افزایش تولید شیر خواهد شد.

در حال حاضر، استفاده از هورمون رشد از ۳ تا ۴ هفته بعد از زایمان گاو شروع شده و تا حدود ۴۰ هفتگی به صورت یک سری از تزریقات (با فاصله روزانه تا هفتگی) ادامه می یابد.

تزریق هورمون رشد به خوک ها، بره ها و گاوهای در حال رشد باعث افزایش وزن آنها می گردد. این افزایش وزن همراه با افزایش تجمع پروتئین، کاهش محتوی چربی و بهبود ضریب تبدیل غذایی است.

به طور طبیعی، حتی در شیر گاوهایی که از BST (هورمون رشد گاوی) استفاده نکرده اند نیز مقادیر مختلفی از آن یافت میشود.

در گاوهایی که BST را به صورت تزریقی دریافت می کنند، هیچ افزایشی در مقدار آن در شیر مشاهده نشده است، BST موجود در شیر به عنوان خطری برای مصرف کنندگان محسوب نمی شود.

این هورمون یک هورمون پروتئینی بزرگ (با وزن مولکولی ۲۲,۰۰۰ دالتون) است که از دستگاه گوارش جذب نمی شود و وقتی که از راه خوراکی مصرف شود، تحت تأثیر هضم آنزیمی در دستگاه گوارش قرار می گیرد و تجزیه می شود.

به همین دلیل است که هورمون های پروتئینی مانند انسولین و رشد بایستی از راه تزریقی مصرف شوند نه خوراکی.

BST چیست ؟

BST یک پروتئین است و مشابه با تمام پروتئین های موجود در رژیم غذایی انسان ها، تحت تأثیر آنزیم های گوارشی به واحدهای سازنده اش یعنی اسیدهای آمینه تجزیه می شود.

بعد از تجزیه، ثثا هیچ عملکرد بیولوژیک در انسان ندارد. این ترکیب، تنها بعد از تزریق مستقیم به گاو فعال می شود و شیر دام های درمان شده با BST از تمامی جهات شبیه به شیر دام های درمان نشده است درصد چربی، پروتئین، مواد معدنی، لاکتوز و خواص عمل آوری آن نیز مشابه با شیر دام های درمان نشده است.

شاید چیزی که برای مصرف کننده مهم تر باشد، بو و مزه شیر باشد که از این جهت نیز مشابه با شیر دام هایی است که از  BST استفاده نکرده اند.

تاثیر استرس بر کیفیت گوشت گاو

باقی مانده هورمون رشد در شیر (به صورت طبیعی با در نتیجه تجویز هورمون رشد) ، در انسان، فعالیت بیولوژیک نداشته و هیچ مشکلی از نظر سلامت ماده غذایی مصرفی مطرح نیست.

سازمان غذا و داروی آمریکا چندین بار اعلام کرده است که BST در شیر دام ها برای انسان مشکلی ایجاد نمی کند.

BST در انسان هیچ گونه فعالیتی ندارد و تلاش های انجام گرفته به منظور تحریک رشد در کودکان مبتلا به کوتولگی ناشی از کم کاری غده هیپوفیز با استفاده از تزریق هورمون رشد گاوی، به طور کلی با شکست روبرو شده است.

هورمون ها در دام و طیور، توهم یا واقعیت؟ - دامیران
هورمون های رشد و استروئیدهایی که به منظور تحریک رشد در دام و طیور مصرف می شوند

هورمون های رشد در گاوهای پرواری

در گاوهای گوشتی از ۲ هورمون طبیعی جنس ماده یعنی استروژن و پروژسترون و یک هورمون طبیعی جنس نر یعنی تستوسترون، به عنوان هورمون های محرک رشد استفاده می شود.

اگر این استروئیدها از طریق خوراکی تجویز شوند، بخش عمده ای از کل داروی تجویز شده در کبد و احتمالا در مخاط روده غیرفعال می شود.

بخشی از دارو که جذب شده، از طریق سیاهرگ باب به کبد منتقل می گردد.

بالا بودن میزان متابولیسم این استروئیدها در کبد، منجر به دفع سریع متابولیت های غیرفعال و کوتاه شدن نیمه عمر دارو می گردد.

برای اینکه این استروئیدها تجویز شده از راه خوراکی بتواند فعالیت بیولوژیکی قابل مقایسه با داروی تجویز شده از راه تزریقی داشته باشد، باید مقدار آن بسیار زیاد باشد.

علی رغم اینکه این استروئیدها، از مخاط روده نسبتا سریع جذب می شوند ولی به دلیل بالا بودن سرعت تجزیه و کونژوگه شدن آن ها در کبد، فراهمی زیستی آنها از طریق خوراکی، نسبتا پایین بوده و معمولا از راه خوراکی مؤثر محسوب نمی شوند.

نتایج به دست آمده نشان داده اند که باقی مانده دارویی در بافت های خوراکی دام هایی که از استروژن و پروژسترون استفاده کرده اند، بسیار ناچیز است و تولید روزانه این هورمون ها در بدن انسان بسیار بیشتر از مقداری است که ممکن است همراه با گوشت دام های درمان شده وارد بدن انسان شود.

یک قطعه ۵۰۰ گرمی از گوشت دام درمان شده با استروژن، حاوی مقدار استروژنی است که ۱۵.۰۰۰ بار کمتر از متوسط تولید روزانه این هورمون در بدن مردان و چندین میلیون بار کمتر از میزان تولید آن در زنان آبستن است.

حتی در حساس ترین گروه های انسانی (پسران نابالغ)، مقدار استروژن اضافی که از طریق مصرف گوشت دام درمان شده با این هورمون دریافت می گردد، ۱۰۰۰ بار کمتر از میزان تولید روزانه این هورمون است.

بر اساس تحقیقات فراوان، سازمان غذا و داروی آمریکا نتیجه گیری کرده است که نیازی به مطالعه بر روی باقی مانده استروئیدهای جنسی در گوشت دام ها احساس نمی شود؛ چون نشان داده شده که بالاترین حد مواجهه با این هورمون ها (حتی در موارد استفاده غیر صحیح از آنها)، کمتر از میزانی است که به عنوان حد خطرناک در نظر گرفته شود.

هورمون های رشد در طیور؛ آیا ممکن است؟!

با توجه به توضیحات ارائه شده، مشخص می گردد که هورمون های رشد و استروئیدهایی که به منظور تحریک رشد در دام و طیور مصرف می شوند، برای اینکه بتوانند اثرات خود را اعمال نمایند، باید از طریق تزریق وارد بدن دام و طیور شوند و اینکه هر روز فقط در ایران به حدود ۶۰۰ میلیون قطعه جوجه گوشتی استروئید یا هورمون رشد تزریق شود، در عمل غیرممکن است و حتی در صورت عملی بودن، عوارض سوء ناشی از استرس واردشده به طیور خیلی بیشتر از اثرات مفید این هورمون ها در افزایش رشد هستند.

با تأثیرگذاری این هورمون بر متابولیسم گلوکز و افزایش قند خون و با توجه به اینکه قند خون پرندگان چند برابر پستانداران است، احتمال ایجاد بیماری های متابولیک حتی با دفعات محدود تزریق بسیار زیاد است و در عمل این کار توجیه علمی ندارد و همان طور که می دانید فرایند رشد، فرایندی بسیار پیچیده است و تنها به تزریق و استفاده از هورمون ها وابسته نیست.

همچنین مصرف هورمون های تحریک کننده رشد عضله بخصوص هورمون رشد، بدون اعمال تحریک انقباض عضلات و فعالیت ماهیچه ای و با تمرین های ورزشی بی فایده است و با توجه به تحرک بسیار کم این پرندگان و تراکم بسیار بالا، در عمل متوجه می شویم که مصرف آن در طیور بی فایده است.

بهبود وضعیت پرورش از جمله سالن های نگهداری، شناخت نیازهای تغذیه ای و افزایش بهداشت و کنترل بیماری ها از عوامل رشد سریع پرندگان امروزی نسبت به گذشته است که در کنار کارهای اصلاح نژادی به کمک این صنعت آمده اند.

سخنان دکتر حسن آبادی در این زمینه

دکتر حسن آبادی، استاد تغذیه طیور دانشگاه فردوسی مشهد، در این زمینه می گوید: مرغ هورمونی شایعه ای است که صحت ندارد. هورمون ها در مرغ، عملکردی مشابه نشخوار کنندگان ندارند؛ یعنی هورمون های استروژنتیک که در دام ها موجب افزایش رشد می شوند، بر رشد طیور تأثیری نداشته و باعث ایجاد چربی در لاشه میشوند.

ضمن اینکه هورمون گران است و در دسترس نیست و همچنین اثری بر رشد ندارد.

یکی از این هورمونها، دی اتیل استیل بسترول نام دارد که در گذشته به صورت ایمپلنت مورداستفاده قرار می گرفت اما امروزه غیرقانونی است و استفاده نمی شود؛ ولی مسئله آنتی بیوتیک در مرغ صحت دارد.

مرغ سبز یا مرغ بدون آنتی بیوتیک را بهتر بشناسیم

وی در مورد اینکه برخی بر این باورند که صنعت طیور، یک حربه جادویی برای این تولید بالا دارد و این حربه جادویی چیزی جز استفاده از هورمون ها نیست گفت: امروزه عمده تغذیه بر اساس ذرت و کنجاله سویا است و حتی از پودر ماهی نیز استفاده نمی شود.

بیشتر اسیدهای آمینه از باکتری و کشت میکروبی ایجاد شده اند و منشأ طبیعی دارند؛ بنابراین به جز چند اسید آمینه مثل متیونین، سایر مواد مورد استفاده، طبیعی هستند و ماده خاصی در جیره نیست و حتی از آنتی بیوتیک نیز اغلب استفاده نخواهد شد و این رشد، معجزه ژنتیک است.

سخنان دکتر رضا مجیدزاده هروی در این زمینه

دکتر رضا مجیدزاده هروی، استادیار گروه علوم دامی دانشگاه فردوسی مشهد، صحبت های غیر اصولی و نامعتبر موجود در جامعه را بی اساس دانست و از مردم خواست تا با علم و اطلاعات بیشتر به این موضوع ها نگاه کنند.

وی در پاسخ به این سوال که چگونه ممکن است یک جوجه ۵۰ گرمی پس از گذشت حدود ۴۲ روز به وزن ۵/۲ کیلوگرم برسد و آیا چنین چیزی ممکن است؟

متخصصین دامپروری طی ۱۰۰ سال اخیر کارهای تحقیقاتی زیادی انجام داده اند و نتیجه آن این بود که سرعت رشد مرغ ها بر اساس انتخاب ژنتیکی، تنظیم و تسریع شده است.

برای دوستانی که می گویند این موضوع امکان ندارد مثالی بیان می کنم؛ برخی افراد با خوردن یک لیوان آب چاق می شوند در حالی که برخی دیگر با خوردن مقدار زیادی غذا وزن ثابتی دارند و چاق نمی شوند.

این اتفاق به علت استعداد ژنتیکی است.

در حیوانات نیز به همین صورت است گروهی از مرغ ها که سرعت چاق شدن بیشتری دارند، گزینش شده اند و تلاقی بین این گروهها انجام شده است.

بعد از چندین نسل و طی چندین سال، مرغ تولید شده سرعت رشد فوق العاده بالایی دارد و به هورمون نیازمند نیست.

این سرعت رشد می تواند به علت متابولیسم حیوان یا هورمون رشدی باشد که خود حیوان تولید کرده است. تمام این دلایل منبع داخلی دارند.

هورمون ها در دام و طیور، توهم یا واقعیت؟ - دامیران
صنعت طیور هیچ نوع هورمونی برای افزایش رشد و تولید تخم مرغ استفاده نمیشود

واقعیت های دیده نشده

پیشرفت های حاصله در امر تغذیه و اصلاح نژاد جوجه های گوشتی، موجب افزایش سرعت رشد و کاهش دوره پرورش در دو دهه گذشته گردیده است به گونه ای که سن کشتار جوجه های گوشتی از ۷۰ روز در اوایل دهه ۱۹۷۰ به ۴۰ روز در دهه آخر ۲۰۰۰ کاهش یافته است و مدت زمان لازم جهت رسیدن به وزن مطلوب قابل عرضه به بازار هرساله حدود نصف روز کاهش یافته است.

و دلیل اصلی افزایش بسیار زیاد سرعت رشد جوجه های گوشتی، به کارگیری تغذیه صحیح و مناسب، رعایت اصول بهداشتی و از همه مهم تر اجرای برنامه های اصلاح نژادی در طی سالیان دراز است.

متأسفانه این افزایش سرعت رشد طیور گوشتی مشکلاتی را به همراه داشته است. رشد سریع سبب اختلالات متابولیکی (سندرم مرگ ناگهانی، اختلالات و اشکالات اسکلتی و سندروم آسیت) و افزایش تلفات گردیده است.

از طرفی موجب تجمع چربی در بدن طیور می گردد که به لحاظ اقتصادی به صرفه نبوده و مصرف آن توسط انسان موجب بروز بیماری های قلبی می شود.

یکی از علت های اصلی خسارات اقتصادی در صنعت پرورش مرغ گوشتی در سراسر دنیا، سندرم مرگ ناگهانی (SDS) است که در پرندگان دارای رشد بسیار سریع اتفاق می افتد و آسان ترین راه برای کاهش آن، کاهش سرعت رشد است.

سکوم چیست؟ و نقش آن در دستگاه گوارش طیور چگونه است؟

امروزه یکی از مباحث داغ صنعت پرورش طیور که پس از صنعت نفت، بزرگترین صنعتی است که بر روی آن در سراسر دنیا سرمایه گذاری می شود، به کارگیری روش های کاهش کنترل شده سرعت رشد در مراحل خاصی از دوره پرورش طیور است.

لذا مطرح شدن موضوع استفاده از هورمون ها در پرورش طیور به منظور افزایش سرعت رشد، موضوعی مضحک به نظر می رسد.

دکتر مجیدزاده هروی در رابطه با مسائلی که مردم جامعه در مورد گوشت مرغ با آن مواجه هستند می گوید: مشکل مرغ گوشتی، در دلیل سرعت رشد بالای آن نیست؛ بلکه معمولا ذهن ها را در جهت مخالف سوق میدهند و مشکل اصلی، استفاده از آنتی بیوتیک ها یا مرغ های تاریخ گذشته ای است که قطعه بندی کرده و مجدد به فروش می رسانند و مسئولین به جای اینکه در این جهت حرکت کنند، در جهت مخالف و نادرستی قدم برداشته اند.

موضوع دیگری که باعث بروز شبهاتی در مورد استفاده از هورمون ها در تولیدات دام و طیور شده است، عدم آگاهی کارگران واحدهای پرورش دام و طیور است.

مشاهده می شود که بسیاری از کارگران این واحدها به دلیل عدم آشنایی با مواد افزودنی خوراک دام و طیور، بیشتر افزودنی های غذایی را به نام هورمون میشناسند و این موضوع را در مراودات خود با سایر افراد به آن ها منتقل می کنند.

به عنوان مثال در خوراک دام و طیور از مکمل های ویتامینی و معدنی و نیز مکمل های آمینواسیدی مثل متیونین و لایزین استفاده می شود. ولی چون شناسایی و تشخیص این افزودنی ها برای کارگران واحدهای پرورش دام و طیور مشکل است و از طرفی کارشناسان و صاحبان این واحدها، فرصت و نیز تمایل کافی جهت شناساندن این مکمل ها به کارگران ندارند، این مواد در بین کارگران به اسم هورمون شناخته می شود.

سخن آخر

در خاتمه می توان چنین عنوان کرد که در صنعت طیور هیچ نوع هورمونی برای افزایش رشد و تولید تخم مرغ استفاده نمیشود و به فرض استفاده از این هورمون ها همان طور که ذکر شد، باقی مانده این هورمون ها در بدن دام و طیور، هیچ گونه تأثیری بر روی سلامتی مصرف کنندگان این گوشت ها نخواهد داشت.

ضمن اینکه در بازار ایران هیچگونه هورمون رشدی در مقیاس تجاری وجود ندارد که بتوان آن را به منظور افزایش تولیدات دامی به کار برد.

تحقیقات نشان داده است که برخلاف دام های اهلی، با مصرف هورمون ها در طیور، مقادیر زیادی از خوراک تبدیل به ذخیره چربی در لاشه می گردد که نه به نفع مصرف کننده و نه به نفع تولید کننده است.

استفاده از هورمون در صنعت مرغداری؟

به همین دلیل است که هیچ کس از هورمون ها در جهت تولید بیشتر در صنعت مرغداری استفاده نمی کند.

تنها در شرایط تحقیقاتی و آن هم برای بررسی اثرات فیزیولوژیک از هورمون ها استفاده میشود دلیل اصلی افزایش بسیار زیاد سرعت رشد جوجه های گوشتی، به کارگیری تغذیه صحیح و مناسب، رعایت اصول بهداشتی و از همه مهم تر اجرای برنامه های اصلاح نژادی در طی سالیان دراز است.

این قبیل مسائل به طور عمده از طرف گروه هایی عنوان میشود که میخواهند از این طریق، منابع پروتئین دامی را آلوده معرفی نمایند. البته این تبلیغات مخالف در جای خود نیز مفید است ؛زیرا باعث می گردد که تولید کنندگان پروتئین دامی و یا متصدیان مربوطه دقت بیشتری در رابطه با کیفیت محصولات تولیدی خود داشته باشند.

هورمون ها در دام و طیور، توهم یا واقعیت؟

اشتراک گذاری

امتیاز شما به این مطلب

منبع: فصلنامه علمی تخصصی رویان

برای کپی کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید